Pikëllimi pas humbjes: kur duhet të kërkoni ndihmë nga psikologu?

A është normale ajo që po përjetoj?

Pikëllimi është përgjigje e natyrshme ndaj humbjes së një personi të afërt, por mund të shfaqet edhe pas ndarjes, humbjes së punës, shtëpisë, shëndetit ose një ndryshimi tjetër të madh. Mund të sjellë tronditje, mpirje emocionale, trishtim, zemërim, faj, lodhje, vështirësi me gjumin dhe ndryshime në oreks ose përqendrim. Sipas Shërbimit Kombëtar Shëndetësor të Mbretërisë së Bashkuar, ndjenjat mund të paraqiten papritur dhe nuk ka një mënyrë të vetme të drejtë për ta përjetuar humbjen.

Pikëllimi nuk ecën domosdoshmërisht në faza të rregullta. Mund të keni një ditë më të qetë e më pas të ndiheni përsëri të rënduar nga një përvjetor, fotografi, këngë ose vend i njohur. Përmirësimi zakonisht nuk nënkupton harrim. Shpesh nënkupton se njeriu gradualisht mëson të jetojë me humbjen dhe të rikthehet në disa prej përgjegjësive, marrëdhënieve dhe interesave të veta.

Kur duhet të kërkoni ndihmë për pikëllimin pas humbjes?

Nuk duhet të prisni që gjendja të bëhet e padurueshme. Mbështetja psikologjike pas humbjes mund të kërkohet në çdo kohë, edhe vetëm sepse dëshironi një hapësirë të sigurt për të folur. Vëmendje profesionale është veçanërisht e arsyeshme kur vëreni një ose disa prej këtyre vështirësive:

• trishtimi, ankthi ose ndjenja e zbrazëtisë po bëhen më të forta, në vend që të zbuten gradualisht;
• për një periudhë të vazhdueshme mezi arrini të punoni, të studioni, të kujdeseni për veten ose të kryeni detyrat bazë;
• jeni larguar pothuajse plotësisht nga familja dhe miqtë ose ndiheni vazhdimisht të shkëputur nga të tjerët;
• gjumi, ushqyerja apo përqendrimi janë çrregulluar aq shumë sa po e vështirësojnë funksionimin;
• po përdorni alkool, barna pa udhëzim profesional, bixhoz ose substanca të tjera për ta mpirë dhimbjen;
• faji, zemërimi, pashpresa ose ndjenja se jeta nuk ka kuptim po ju mbizotërojnë;
• nuk mund ta pranoni vdekjen, e shmangni vazhdimisht çdo kujtesë të saj ose jeni të preokupuar pothuajse gjithë kohën me personin e vdekur;
• humbja ka qenë e papritur, e dhunshme ose traumatike dhe përjetoni kujtime ndërhyrëse, frikë të madhe apo ndjenjë të vazhdueshme rreziku;
• përpjekjet tuaja dhe mbështetja e njerëzve të afërt nuk po mjaftojnë;
• thjesht ndieni se nuk po ia dilni vetëm.

NHS këshillon vlerësim mjekësor kur personi po e ka të vështirë të përballojë stresin, ankthin ose humorin e ulët, kur humori i ulët zgjat më shumë se dy javë ose kur hapat e ndërmarrë vetë nuk po ndihmojnë. Dy javët nuk janë afat për ta shpallur pikëllimin jonormal; janë një pikë praktike për të mos e shtyrë bisedën me profesionistin kur funksionimi ose mirëqenia po përkeqësohen.

Pikëllimi i zgjatur nuk përcaktohet vetëm nga kalendari

Për shumicën e njerëzve, intensiteti i pikëllimit zvogëlohet me kalimin e kohës, megjithëse malli mund të mbetet. Te disa njerëz, dhimbja vazhdon me intensitet të lartë dhe pengon dukshëm jetën e përditshme. Kjo mund të kërkojë vlerësim për çrregullimin e pikëllimit të zgjatur, por diagnozën mund ta vendosë vetëm një profesionist i kualifikuar.

Shoqata Amerikane e Psikiatrisë shpjegon se, te të rriturit, vlerësimi diagnostik për këtë çrregullim përfshin humbjen e ndodhur të paktën 12 muaj më parë, mallin ose preokupimin e fortë dhe simptoma të tjera që shkaktojnë shqetësim ose pengesa të rëndësishme. Te fëmijët dhe adoleshentët, pragu kohor i përshkruar është së paku gjashtë muaj. Gjithashtu duhet marrë parasysh ajo që pritet në kontekstin shoqëror, kulturor dhe fetar të personit.

Këto afate nuk do të thonë se duhet të prisni gjashtë apo 12 muaj për të kërkuar ndihmë. Një psikolog mund t’ju mbështesë shumë më herët, ndërsa mjeku mund të vlerësojë nëse ka edhe depresion, ankth, traumë, problem me gjumin ose gjendje fizike që kërkon kujdes tjetër.

Kur situata është urgjente?

Nëse mendoni se mund ta lëndoni veten ose dikë tjetër, keni bërë plan për vetëvrasje, nuk mund të qëndroni të sigurt, jeni në rrezik të menjëhershëm ose keni simptoma të tjera kërcënuese për jetën, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të urgjencës. Në Kosovë, numri unik dhe falas i urgjencës është 112, sipas Agjencisë së Menaxhimit të Emergjencave. Mund të shkoni edhe në urgjencën më të afërt dhe, nëse është e mundur, të kërkoni nga një person i besuar të qëndrojë me ju. GjejeMjekun është platformë informuese dhe drejtori profesionistësh, jo shërbim emergjent.

Si mund të ndihmojë psikologu?

Psikologu mund të dëgjojë pa gjykim, të shqyrtojë se si humbja po ndikon në mendime, emocione, trup, marrëdhënie dhe funksionim, si dhe të propozojë një plan mbështetjeje të përshtatur. Qëllimi nuk është ta fshini kujtimin ose të detyroheni të ndiheni mirë brenda një afati të caktuar. Puna mund të përfshijë kuptimin e reagimeve ndaj humbjes, përballimin e fajit, kthimin gradual në aktivitete dhe forcimin e lidhjeve shoqërore.

Shoqata Amerikane e Psikiatrisë raporton se ndërhyrjet me elemente të terapisë njohëse-sjellore dhe terapi të posaçme për pikëllimin e zgjatur mund të ndihmojnë personat që i plotësojnë kriteret për këtë gjendje. Grupet mbështetëse mund të ofrojnë lidhje me njerëz me përvoja të ngjashme, por nuk janë zëvendësim për ndihmën profesionale kur simptomat janë të rënda ose ka rrezik për sigurinë.

Psikolog, psikiatër apo mjek familjar?

• Psikologu mund të ofrojë vlerësim psikologjik dhe terapi me bisedë, brenda kualifikimeve të veta.
• Psikiatri është mjek specialist dhe mund të vlerësojë gjendje më të ndërlikuara, rrezikun për vetëlëndim dhe nevojën e mundshme për barna.
• Mjeku familjar mund të jetë pikënisje e dobishme, veçanërisht nëse keni edhe dhimbje, lodhje, ndryshime të mëdha të gjumit ose shqetësime të tjera fizike.

Ndonjëherë këta profesionistë bashkëpunojnë. Zgjedhja fillestare nuk duhet të jetë e përsosur; rëndësi ka të nisni me një profesionist të përshtatshëm, i cili mund t’ju udhëzojë më tej.

Çfarë mund të bëni ndërkohë?

• Flisni me një person që e respekton mënyrën tuaj të pikëllimit dhe nuk ju ngut.
• Mbani një rutinë minimale për ushqimin, gjumin, higjienën dhe lëvizjen, pa pritur shumë nga vetja.
• Ndajini detyrat e mëdha në hapa të vegjël dhe pranoni ndihmë praktike nga të afërmit.
• Gjeni një mënyrë kuptimplote për ta kujtuar personin, nëse kjo ju bën mirë.
• Shmangni përdorimin e alkoolit, bixhozit ose substancave për ta përballuar dhimbjen, sepse mund ta rëndojnë shëndetin mendor.
• Kërkoni kujdes profesional më herët nëse gjendja po përkeqësohet.

Familja, miqtë, traditat e zisë dhe bashkësia fetare mund të jenë burime të rëndësishme mbështetjeje në Kosovë. Megjithatë, ndihma e tyre dhe kujdesi profesional nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Si të gjeni psikolog në Kosovë

Kur kërkoni psikolog në Kosovë, kontrolloni arsimimin dhe fushën e punës së profesionistit, përvojën me pikëllimin ose traumën, gjuhën e konsultimit, konfidencialitetin dhe mënyrën e organizimit të seancave. Mund ta pyesni drejtpërdrejt se si punon me humbjen dhe çfarë mund të prisni nga takimi i parë.

GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të orientoheni mes profileve të profesionistëve. Nëse po kërkoni në internet me shprehje si gjeje mjekun ose gjej mjek, mos u mbështetni vetëm në një titull apo reklamë: shqyrtoni informacionin e profilit dhe bëni pyetje para se të vendosni. Nëse nuk ndieni siguri ose përshtatje pas takimeve të para, është e arsyeshme ta diskutoni këtë ose të kërkoni një profesionist tjetër.

Të kërkoni ndihmë nuk do të thotë se po pikëlloheni gabimisht. Do të thotë se po i jepni vetes mbështetje për ta përballuar një humbje të rëndësishme.