Secili mund të shpërqendrohet, të harrojë një takim ose ta shtyjë një detyrë. Dallimi i rëndësishëm nuk është prania e një vështirësie të vetme, por modeli i saj: sa shpesh ndodh, prej kur është i pranishëm, në sa pjesë të jetës shfaqet dhe sa pengesa krijon. Shenjat e ADHD-së te të rriturit mund të përfshijnë vështirësi të vazhdueshme me vëmendjen, organizimin, shqetësimin e brendshëm ose kontrollin e impulseve, por këto përvoja nuk mjaftojnë vetvetiu për diagnozë.
Sipas Institutit Kombëtar të Shëndetit Mendor të SHBA-së, ADHD-ja është çrregullim zhvillimor: simptomat fillojnë në fëmijëri, megjithëse te disa njerëz njihen vetëm pasi kërkesat e punës, studimeve ose jetës familjare bëhen më të mëdha. Një vlerësim profesional shikon historinë e plotë dhe ndikimin funksional, jo vetëm një listë simptomash.
Si mund të duket ADHD-ja në moshën e rritur?
Vështirësitë me vëmendjen dhe organizimin
Te të rriturit, pavëmendja nuk do të thotë domosdoshmërisht mungesë interesi ose aftësie. Mund të shfaqet si vështirësi për ta mbajtur vëmendjen në detyra të gjata, për t’i ndjekur udhëzimet deri në fund ose për t’u kthyer te puna pas një ndërprerjeje.
- Shpërqendrim i shpeshtë nga zhurmat, njoftimet ose mendimet e tjera.
- Fillim i disa detyrave, por vështirësi për t’i përfunduar.
- Harrim i takimeve, afateve, pagesave ose obligimeve të përditshme.
- Humbje e shpeshtë e çelësave, telefonit, dokumenteve ose sendeve të punës.
- Vështirësi me renditjen e prioriteteve, menaxhimin e kohës dhe ndarjen e një projekti në hapa.
- Shtyrje e përsëritur e detyrave që kërkojnë përqendrim të zgjatur.
Këto vështirësi me përqendrimin te të rriturit bëhen më domethënëse kur përsëriten në rrethana të ndryshme dhe shkaktojnë pasoja reale, si afate të humbura, performancë të paqëndrueshme ose konflikte në familje. NHS përshkruan shpërqendrimin, harresën, organizimin e dobët dhe mosplotësimin e detyrave ndër shfaqjet e mundshme të ADHD-së te të rriturit.
Hiperaktiviteti dhe shqetësimi i brendshëm
Hiperaktiviteti mund të jetë më pak i dukshëm sesa te fëmijët. Në vend të vrapimit ose lëvizjes së vazhdueshme, një i rritur mund të ndiejë shqetësim të brendshëm, nevojë për stimulim, vështirësi për të qëndruar ulur gjatë ose prirje për t’i bërë disa gjëra njëkohësisht. Mund të ketë gjithashtu të folur të shumtë ose vështirësi për t’u angazhuar qetësisht në një aktivitet.
Impulsiviteti
Impulsiviteti mund të shfaqet si ndërprerje e të tjerëve, përgjigje para se pyetja të përfundojë, vendime të shpejta ose vështirësi për të pritur. Rëndësia klinike nuk përcaktohet nga një rast i izoluar, por nga përsëritja dhe pasojat në marrëdhënie, punë, financa ose siguri.
Kur ia vlen të kërkohet vlerësim?
Udhëzuesi NICE për ADHD-në rekomandon referim për vlerësim specialistik kur ka shfaqje tipike të pavëmendjes dhe/ose hiperaktivitetit e impulsivitetit që kanë filluar në fëmijëri, kanë vazhduar dhe lidhen me pengesa të konsiderueshme psikologjike, shoqërore, arsimore ose profesionale.
Mendoni të bisedoni me një profesionist nëse vështirësitë:
- kanë qenë të pranishme për një kohë të gjatë dhe nuk shpjegohen vetëm nga një periudhë e përkohshme stresi;
- shfaqen në më shumë se një mjedis, për shembull në punë dhe në shtëpi;
- ndikojnë vazhdimisht në punë, studime, marrëdhënie ose përgjegjësi praktike;
- kanë lënë gjurmë edhe në fëmijëri, si probleme me organizimin, përfundimin e detyrave ose sjelljen;
- ju detyrojnë të shpenzoni shumë energji për të mbajtur një rutinë që të tjerëve u duket e zakonshme;
- shoqërohen me ankth, humor të ulët, probleme me gjumin ose përdorim problematik të substancave.
Disa gra dhe persona me shfaqje kryesisht të pavëmendshme mund të mos jenë dalluar në fëmijëri, sepse simptomat e tyre kanë qenë më pak të dukshme. Megjithatë, njohja e vonshme nuk do të thotë se ADHD-ja filloi papritur në moshën e rritur; historia zhvillimore mbetet pjesë thelbësore e vlerësimit.
Çfarë tjetër mund të shkaktojë simptoma të ngjashme?
Shpërqendrimi, harresa dhe shqetësimi nuk janë specifike vetëm për ADHD-në. Mungesa e gjumit, stresi i zgjatur, ankthi, depresioni, përdorimi i alkoolit ose substancave, efekte të barnave dhe disa gjendje të tjera shëndetësore mund të krijojnë ose përkeqësojnë simptoma të ngjashme. ADHD-ja mund të bashkëjetojë gjithashtu me gjendje të tjera.
Për këtë arsye, një pyetësor në internet mund të shërbejë vetëm si orientim për bisedë. NICE thekson se diagnoza nuk duhet të mbështetet vetëm në shkallë vlerësimi ose vëzhgim. Profesionisti duhet të shqyrtojë shpjegimet alternative, gjendjet bashkëshoqëruese dhe shëndetin fizik. Mos filloni, mos huazoni dhe mos ndryshoni barna për ADHD pa vlerësim dhe mbikëqyrje mjekësore.
Si zhvillohet vlerësimi për ADHD te të rriturit?
Vlerësimi për ADHD te të rriturit zakonisht është një proces klinik, jo një test i vetëm. Sipas NIMH, profesionisti mund të përdorë intervistë, pyetësorë dhe, kur është e dobishme, informacione nga dikush që ju njeh mirë ose dokumente të mëhershme shkollore. Qëllimi është të krijohet një pamje e qëndrueshme e simptomave gjatë jetës dhe në mjedise të ndryshme.
Mund të pyeteni për:
- vështirësitë aktuale dhe shembuj konkretë nga puna, studimet, shtëpia e marrëdhëniet;
- fëmijërinë, përvojën në shkollë dhe mënyrën se si i keni menaxhuar detyrat;
- shëndetin fizik e mendor, gjumin, barnat dhe përdorimin e substancave;
- gjendje të tjera që mund t’i shpjegojnë ose shoqërojnë simptomat;
- pikat tuaja të forta, strategjitë që përdorni dhe llojin e mbështetjes që ju nevojitet.
Përgatitja e një liste me shembuj, afate të humbura, vështirësi të përsëritura dhe strategji kompensuese mund ta bëjë konsultën më konkrete. Nëse ndiheni rehat, mund të merrni edhe informacione nga një familjar ose person që ju njeh prej kohësh. Mungesa e dëftesave të vjetra nuk e përjashton automatikisht vlerësimin; profesionisti vendos si të mbledhë historinë e nevojshme.
Ku të filloni në Kosovë?
Mund të filloni me mjekun familjar ose me një profesionist të shëndetit mendor. Për diagnozën duhet kërkuar një profesionist i kualifikuar, me trajnim dhe përvojë konkrete në ADHD te të rriturit. Kur kërkoni një psikiatër për ADHD në Kosovë, pyetni paraprakisht nëse profesionisti kryen vlerësime të ADHD-së te të rriturit, çfarë përfshin procesi dhe cilat dokumente duhet të sillni.
GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të orientoheni ndër profilet e profesionistëve dhe të kontrolloni fushën e kujdesit e mënyrat e kontaktit. Platforma nuk vendos diagnozë; vlerësimi dhe vendimet për kujdesin bëhen drejtpërdrejt me profesionistin. Nëse specialisti i parë nuk e ofron këtë vlerësim, kërkoni udhëzim ose referim te dikush me përvojën përkatëse.
Çfarë ndodh pas vlerësimit?
Vlerësimi mund të rezultojë në diagnozë të ADHD-së, në identifikimin e një shpjegimi tjetër ose në nevojën për shqyrtime të mëtejshme. Nëse vendoset diagnoza, mbështetja përshtatet sipas nevojave, ndikimit të simptomave, gjendjeve bashkëshoqëruese dhe preferencave të personit. Mund të përfshijë edukim për gjendjen, përshtatje të rutinës ose mjedisit, terapi psikologjike dhe, për disa persona, barna të përshkruara e të monitoruara nga specialisti. NHS thekson se jo secili ka nevojë ose dëshiron barna dhe se plani varet nga simptomat dhe ndikimi i tyre.
Edhe para konsultës mund të ndihmojë përdorimi i kalendarit, alarmet, udhëzimet me shkrim, ndarja e detyrave në hapa të vegjël dhe zvogëlimi i ndërprerjeve. Këto masa nuk e vërtetojnë dhe nuk e përjashtojnë ADHD-në, por mund ta bëjnë përditshmërinë më të menaxhueshme.
Kur nevojitet ndihmë urgjente?
Nëse keni mendime për t’i bërë dëm vetes ose dikujt tjetër, jeni në rrezik të menjëhershëm, keni humbje të vetëdijes apo simptoma të tjera kërcënuese për jetën, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të emergjencës në numrin 112 ose shkoni në urgjencën më të afërt. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjence.
Nuk keni nevojë ta përcaktoni vetë diagnozën para se të kërkoni ndihmë. Arsye e mjaftueshme për konsultë është fakti që vështirësitë janë të vazhdueshme dhe po ndikojnë në jetën tuaj. Një vlerësim i kujdesshëm mund të sqarojë çfarë po ndodh dhe cilat forma mbështetjeje janë të përshtatshme.