Ankthi para kthimit në shkollë te fëmijët: kur duhet të kërkoni ndihmë profesionale?

Ditët para fillimit të vitit shkollor mund të sjellin emocione të përziera: gëzim për shokët, por edhe shqetësim për klasën e re, mësuesin, detyrat ose ndarjen nga prindi. Ankthi para kthimit në shkollë te fëmijët nuk nënkupton automatikisht një çrregullim. Shumë fëmijë kanë nevojë për pak kohë, siguri dhe një rutinë të parashikueshme që të përshtaten.

Dallimi kryesor nuk bëhet vetëm nga prania e frikës, por nga intensiteti, kohëzgjatja dhe ndikimi i saj. Kur shqetësimi vazhdon, përkeqësohet ose pengon vijimin e shkollës, gjumin, jetën familjare apo shoqërimin, duhet menduar për një vlerësim profesional. Sipas NHS, ndihma profesionale mund të nevojitet kur ankthi ndikon çdo ditë në sjelljen dhe mendimet e fëmijës, duke ndërhyrë në jetën shkollore, familjare ose shoqërore.

Çfarë konsiderohet shqetësim i zakonshëm?

Nervozizmi para ditës së parë, pyetjet e shpeshta për mësuesin, vështirësia e lehtë për të fjetur një natë më herët ose kërkesa për më shumë afërsi me prindin mund të jenë reagime të zakonshme ndaj ndryshimit. Zakonisht këto shenja zbuten ndërsa fëmija njihet me rutinën dhe kupton se çfarë e pret.

Johns Hopkins Medicine vëren se shqetësimi për rutinat, mësimet ose ndërveprimet shoqërore shpesh është pjesë normale e kthimit në shkollë dhe mund të pakësohet gjatë javëve të para. Megjithatë, nuk ka një afat të vetëm që vlen për çdo fëmijë. Ndikimi në funksionimin e përditshëm është më i rëndësishëm se numërimi mekanik i ditëve.

Shenjat e ankthit shkollor që duhen vëzhguar

Fëmijët nuk e shprehin gjithmonë ankthin me fjalët “kam frikë”. Shqetësimi mund të paraqitet përmes sjelljes, ndryshimeve emocionale ose ankesave fizike. Shenjat e mundshme përfshijnë:

• shqetësim të vazhdueshëm për gabimet, notat, mësuesin ose marrëdhëniet me bashkëmoshatarët;
• vështirësi në përqendrim, gjumë të çrregulluar ose ëndrra të këqija;
• nervozizëm, shpërthime emocionale, të qara ose kapje të tepruar pas prindit;
• dhimbje barku, kokëdhimbje, të përziera, lodhje ose marramendje, veçanërisht në ditët e shkollës;
• kërkesa të përsëritura për të qëndruar në shtëpi ose mungesa nga shkolla;
• tërheqje nga shokët dhe aktivitetet që më parë i pëlqenin;
• shqetësim që nuk po zbutet ose po bëhet më i fortë.

Këto shenja nuk e përcaktojnë vetvetiu shkakun dhe nuk mjaftojnë për diagnozë. Ankesat fizike duhen marrë seriozisht, jo hedhur poshtë si “vetëm ankth”. HealthyChildren.org, platforma e Akademisë Amerikane të Pediatrisë, këshillon që kontrolli te mjeku i fëmijës mund të ndihmojë në vlerësimin e një shkaku fizik dhe të presioneve që mund të lidhen me shkollën.

Çfarë mund të fshihet pas frikës nga shkolla?

Frika nga shkolla te fëmijët nuk është gjithmonë frikë nga mësimi. Pas saj mund të qëndrojnë ndarja nga prindi, pasiguria në një ambient të ri, vështirësitë akademike, frika nga dështimi, konfliktet me shokët, ngacmimi, turpi për të folur para klasës ose një përvojë tjetër stresuese.

Pyesni me qetësi dhe pa sugjeruar paraprakisht një përgjigje: “Cila pjesë e ditës të duket më e vështirë?” ose “Çfarë mendon se mund të ndodhë në shkollë?”. Një fëmijë mund të mos jetë në gjendje ta shpjegojë menjëherë. Bisedat e shkurtra gjatë lojës, ecjes ose një aktiviteti të përbashkët mund të jenë më të lehta se një marrje e gjatë në pyetje.

Nëse fëmija përmend ngacmim, kërcënim, dhunë ose ndonjë sjellje të papërshtatshme nga një person tjetër, dëgjojeni pa e fajësuar dhe kontaktoni personelin përgjegjës të shkollës dhe profesionistët përkatës. Siguria nuk duhet trajtuar thjesht si çështje përshtatjeje me rutinën.

Si mund ta ndihmoni para fillimit të shkollës?

1. Riktheni gradualisht rutinën. Një ose dy javë më herët, afroni orarin e gjumit dhe zgjimit me orarin shkollor. Përgatitja e rrobave dhe çantës një natë më parë mund ta bëjë mëngjesin më të parashikueshëm.
2. Njiheni me ambientin. Nëse është e mundur dhe shkolla e lejon, kaloni pranë saj, shikoni hyrjen ose ushtroni rrugën deri atje. Fëmijëve më të vegjël mund t’u ndihmojë një provë e shkurtër e ndarjes.
3. Pranojeni emocionin. Thoni: “E kuptoj që je i shqetësuar”, pa e zmadhuar frikën dhe pa premtime të pamundura se asgjë e vështirë nuk do të ndodhë.
4. Bëni një plan të thjeshtë. Përcaktoni kë mund të kërkojë fëmija në shkollë, çfarë mund t’i thotë vetes dhe çfarë të bëjë nëse shqetësohet gjatë pushimit.
5. Mbani komunikim me shkollën. Mësuesi, psikologu ose pedagogu i shkollës, kur është i disponueshëm, mund të vëzhgojë situatën dhe të ndihmojë me përshtatje praktike.
6. Vlerësoni përpjekjen. Lavdëroni hapa konkretë, si përgatitja në kohë ose hyrja në klasë, jo vetëm mungesën e frikës.

Qëllimi nuk është ta detyroni fëmijën të “mos ketë frikë”, por ta ndihmoni të përballojë situatën në mënyrë të sigurt. Në rastet e vështira, plani i kthimit në shkollë duhet të përshtatet me ndihmën e profesionistit dhe të shkollës; një qasje e vetme nuk u përshtatet të gjithë fëmijëve.

Kur duhet kërkuar ndihmë profesionale?

Konsultohuni me pediatrin, mjekun e familjes ose një profesionist të shëndetit mendor kur:

• ankthi është i fortë, po përkeqësohet ose nuk po zbutet pas javëve të para;
• fëmija mungon, refuzon rregullisht të hyjë në shkollë ose nuk arrin të qëndrojë në klasë;
• gjumi, ushqyerja, marrëdhëniet familjare ose shoqërimi janë prekur dukshëm;
• ankesat fizike përsëriten ose kërkojnë vlerësim mjekësor;
• masat mbështetëse në shtëpi dhe bashkëpunimi me shkollën nuk po mjaftojnë;
• dyshoni për ngacmim, traumë, vështirësi në të nxënë ose një problem tjetër që kërkon vlerësim.

Ka një dallim praktik mes nervozizmit kalimtar dhe shmangies së shkollës. Johns Hopkins sugjeron vlerësim kur shqetësimi nuk përmirësohet pas rreth një muaji ose po përkeqësohet, ndërsa Akademia Amerikane e Pediatrisë këshillon kërkimin e ndihmës më herët kur shmangia e shkollës zgjat më shumë se një javë. Këto nuk janë kufij diagnostikues: nëse funksionimi është prekur rëndë, nuk ka nevojë të prisni kalimin e një afati.

Pediatër apo psikolog për fëmijë?

Pediatri ose mjeku i familjes është pikënisje e përshtatshme kur ka ankesa fizike, ndryshime të përgjithshme në shëndet ose paqartësi se ku duhet drejtuar familja. Ai mund ta vlerësojë fëmijën dhe, sipas nevojës, të rekomandojë profesionist tjetër.

Një psikolog me përvojë pune me fëmijë mund të vlerësojë mendimet, emocionet, sjelljen dhe faktorët familjarë apo shkollorë. Vlerësimi nuk do të thotë se fëmija patjetër ka një çrregullim. Ai shërben për të kuptuar problemin dhe për të zgjedhur mbështetjen e përshtatshme. NHS përmend këshillimin dhe terapinë njohëse-sjellore ndër ndërhyrjet që mund të përdoren, por zgjedhja varet nga mosha, nevojat dhe vlerësimi profesional. Barnat nuk duhen filluar pa mjekun përkatës.

Kur kërkoni një psikolog për fëmijë në Kosovë, pyetni për kualifikimet, përvojën me moshën dhe problemin përkatës, mënyrën e përfshirjes së prindit dhe bashkëpunimin me shkollën. GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të orientoheni mes profesionistëve të listuar; informacioni i platformës nuk e zëvendëson konsultën klinike.

Kur situata është urgjente

Nëse ekziston rrezik i menjëhershëm për jetën ose sigurinë e fëmijës apo të dikujt tjetër, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të emergjencës. Në Kosovë, numri unik emergjent 112 është falas. Mos prisni një termin rutinë në një situatë të tillë. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent.

Mesazhi kryesor për prindin

Një dozë shqetësimi para shkollës mund të jetë pjesë normale e përshtatjes. Vëzhgoni nëse fëmija, me mbështetje dhe rutinë, po bën hapa përpara. Kur frika bëhet e vazhdueshme, shkakton shmangie ose kufizon jetën e përditshme, kërkimi i ndihmës është hap i arsyeshëm dhe nuk duhet parë si dështim i prindit apo i fëmijës.