Përgjigjja e shkurtër: nëse goja e thatë që nuk kalon po ju pengon të hani, të gëlltitni ose të flisni, nëse ka vazhduar pavarësisht kujdesit në shtëpi, ose shoqërohet me ndryshime të tjera, caktoni një kontroll profesional. Dentisti është zgjedhje e mirë kur shqetësimi kryesor është në gojë ose dhëmbë; mjeku familjar është pika e përshtatshme kur dyshohet ndikimi i barnave, dehidrimi ose një problem më i gjerë shëndetësor. Në shumë raste, vlerësimet e tyre plotësojnë njëri-tjetrin.
Tharja e përkohshme e gojës mund të ndodhë nga stresi, etja ose frymëmarrja përmes gojës gjatë natës. Mirëpo, tharja e vazhdueshme e gojës meriton vëmendje, sepse pështyma ndihmon në përtypje dhe gëlltitje, largon mbetjet ushqimore dhe mbron dhëmbët. Sipas Institutit Kombëtar Amerikan për Kërkime Dentare dhe Kraniofaciale, mungesa e vazhdueshme e pështymës mund ta rrisë rrezikun për prishje të dhëmbëve dhe infeksione kërpudhore në gojë.
Çfarë nënkupton goja e thatë?
Goja e thatë, e quajtur edhe kserostomi, është ndjesia se nuk ka mjaftueshëm pështymë për ta mbajtur gojën të lagësht. Ndjesia dhe sasia reale e pështymës nuk përputhen gjithmonë, prandaj vetëm një profesionist shëndetësor mund ta vlerësojë situatën në kontekstin e simptomave, barnave dhe historisë suaj shëndetësore.
Përveç thatësisë ose ndjesisë ngjitëse, mund të shfaqen:
- etje ose nevojë e shpeshtë për të lagur gojën;
- vështirësi në përtypje, gëlltitje, të folur ose dallim të shijes;
- fyt i thatë, djegie ose ndjeshmëri në gojë;
- buzë të çara ose plagë në gojë;
- gjuhë e thatë, e ashpër, e skuqur ose e çarë;
- erë e pakëndshme e gojës;
- probleme të përsëritura me dhëmbët ose infeksione në gojë.
Këto shenja nuk përcaktojnë vetvetiu shkakun. Një gojë që ndihet e thatë herë pas here nuk është e njëjtë me një problem që vazhdon çdo ditë ose po ndikon në ushqyerje dhe gjumë.
Pse mund të mos kalojë?
Ka shumë shpjegime të mundshme dhe ndonjëherë veprojnë disa njëkohësisht. NHS rendit ndër shkaqet e zakonshme dehidrimin, barnat, frymëmarrjen përmes gojës gjatë natës, ankthin dhe disa trajtime kundër kancerit. Një hundë e bllokuar ose fjetja me gojë hapur mund ta bëjë problemin më të dukshëm në mëngjes.
Shumë barna mund ta ulin prodhimin e pështymës. Kjo mund të ndodhë, për shembull, me disa barna për tensionin e gjakut, depresionin ose kontrollin e fshikëzës. Megjithatë, mos e ndërpritni dhe mos e ndryshoni vetë dozën e një bari të përshkruar. Mjeku ose dentisti duhet të vlerësojë nëse bari mund të ketë rol dhe nëse ekziston një zgjidhje e sigurt.
Më rrallë, goja e thatë që zgjat mund të shoqërohet me gjendje si diabeti ose sëmundja Sjögren, me dëmtim nervor në zonën e kokës dhe qafës, ose me trajtime që ndikojnë gjëndrat e pështymës. Kjo nuk do të thotë se një person me gojë të thatë ka njërën nga këto gjendje. Simptoma duhet parë bashkë me shenja të tjera dhe, kur është e arsyeshme, me ekzaminime ose analiza të zgjedhura nga profesionisti.
Kur duhet të shkoni te dentisti për gojë të thatë?
Filloni te dentisti kur thatësia shoqërohet kryesisht me probleme të gojës ose kur ka kaluar një kohë nga kontrolli i fundit dentar. Një vizitë është veçanërisht e arsyeshme nëse keni:
- dhimbje dhëmbi, ndjeshmëri të re ose dyshim për prishje të dhëmbëve;
- mishra të skuqur, të enjtur ose që gjakosin;
- plagë, djegie, skuqje ose shtresa të bardha në gojë;
- erë të vazhdueshme të gojës;
- vështirësi me protezat ose irritim nën to;
- infeksione të përsëritura ose ndryshime të dukshme në gjuhë dhe mukozë.
Dentisti mund të kontrollojë dhëmbët, mishrat, gjuhën, mukozën dhe shenjat e rrjedhjes së pështymës. Qëllimi është të kërkohen pasojat e mundshme të thatësisë dhe shkaqet lokale, jo të supozohet paraprakisht një diagnozë. Nëse dyshohet një shkak mjekësor, dentisti mund t’ju këshillojë të vazhdoni vlerësimin te mjeku familjar ose një specialist tjetër.
Kontrollet dentare janë të rëndësishme edhe kur nuk ka dhimbje, sepse goja e thatë mund ta dobësojë mbrojtjen natyrore të dhëmbëve. Frekuenca e kontrollit dhe masat parandaluese duhet të përshtaten individualisht nga dentisti.
Kur është më mirë të filloni te mjeku familjar?
Mjeku familjar është zakonisht zgjedhja e parë kur thatësia mund të lidhet me shëndetin e përgjithshëm, një bar ose disa simptoma jashtë gojës. Kërkoni vlerësim nëse:
- goja mbetet e thatë pas disa javësh kujdesi në shtëpi;
- e keni të vështirë të hani rregullisht, të gëlltitni ose të flisni;
- ndryshimi i shijes nuk po largohet;
- thatësia filloi pas nisjes ose ndryshimit të një bari;
- keni edhe sy të thatë, urinim më të shpeshtë, etje të theksuar ose simptoma të tjera të reja;
- keni sëmundje kronike ose histori trajtimi në zonën e kokës dhe qafës.
Mjeku mund të shqyrtojë barnat, marrjen e lëngjeve, sëmundjet ekzistuese dhe simptoma të tjera. Në varësi të asaj që gjen, mund të rekomandojë analiza gjaku, matje të prodhimit të pështymës ose referim të mëtejshëm. Jo çdo person ka nevojë për të njëjtat analiza.
Dentist apo mjek familjar për gojë të thatë?
Nuk ka gjithmonë vetëm një përgjigje të saktë. Mund ta përdorni këtë ndarje praktike:
- Dentisti: kur ka ndryshime në dhëmbë, mishra, gjuhë ose mukozë, dhimbje, plagë, shtresa të bardha, probleme me protezat ose kontrolle dentare të vonuara.
- Mjeku familjar: kur problemi nisi pas një bari, shoqërohet me etje të theksuar, urinim të shpeshtë, sy të thatë ose shqetësime të tjera trupore, apo kur shkaku nuk është i qartë.
- Të dy: kur thatësia është e vazhdueshme dhe njëkohësisht ka pasoja në gojë ose dyshim për shkak mjekësor.
Nëse nuk jeni të sigurt, filloni me profesionistin që mund ta kontaktoni më lehtë. Merrni me vete listën e barnave dhe suplementeve, shënoni kur filloi thatësia, në cilën pjesë të ditës është më e theksuar dhe cilat simptoma e shoqërojnë. Në Kosovë mund të drejtoheni te mjeku familjar në shërbimin tuaj të kujdesit parësor ose te një dentist. GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të kërkoni profesionistë sipas specialitetit dhe vendndodhjes, por nuk e zëvendëson vlerësimin klinik.
Çfarë mund të provoni ndërkohë?
Masat e thjeshta mund ta lehtësojnë ndjesinë, por nuk e trajtojnë domosdoshmërisht shkakun. Deri në kontroll mund të:
- pini ujë rregullisht dhe mbani ujë pranë shtratit;
- përtypni çamçakëz pa sheqer ose përdorni karamele pa sheqer, nëse mund të përtypni dhe gëlltitni në mënyrë të sigurt;
- kufizoni alkoolin, duhanin, pijet me shumë kafeinë dhe pijet e gazuara;
- shmangni ushqimet që ju irritojnë, veçanërisht ato shumë pikante, të kripura, acide ose me shumë sheqer;
- lani dhëmbët dy herë në ditë dhe pyesni dentistin për produktet e përshtatshme të higjienës;
- përdorni balsam për buzët e çara;
- pyesni farmacistin për xhel, sprej ose produkte të tjera për lagështimin e gojës.
Jo çdo produkt është i përshtatshëm për secilin person. Tregojini farmacistit nëse keni dhëmbë natyralë, proteza, vështirësi në gëlltitje, shtatzëni, sëmundje kronike ose përdorni barna të tjera. Mos u përpiqni ta zgjidhni thatësinë duke pirë shpesh pije me sheqer, sepse kjo mund të jetë e pafavorshme për dhëmbët.
Kur kërkohet ndihmë urgjente?
Vetë goja e thatë zakonisht nuk është emergjencë. Megjithatë, nëse shoqërohet me vështirësi të rënda në frymëmarrje ose gëlltitje, humbje të vetëdijes, konfuzion të papritur, dobësi të rëndë ose përkeqësim të shpejtë, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale emergjente. Në Kosovë, 112 është numri unik emergjent falas. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent dhe nuk duhet përdorur për të pritur ndihmë në një situatë kërcënuese për jetën.
Si të përgatiteni për kontrollin
- Shënoni sa kohë ka zgjatur thatësia dhe nëse është më e rëndë gjatë natës, në mëngjes ose pas marrjes së ndonjë bari.
- Përgatitni listën e barnave, pikave, sprejve dhe suplementeve që përdorni.
- Përmendni etjen, urinimin, sytë e thatë, hundën e bllokuar, ankthin, gërhitjen dhe çdo trajtim të mëparshëm në kokë ose qafë.
- Tregoni nëse keni vështirësi me ushqimin, gëlltitjen, shijen, të folurit ose protezat.
- Mos e ndryshoni trajtimin e përshkruar pa u këshilluar me profesionistin përgjegjës.
Përfundimi: goja e thatë që vazhdon nuk duhet injoruar, por as nuk tregon automatikisht një sëmundje të caktuar. Dentisti vlerëson shëndetin dhe pasojat në gojë, ndërsa mjeku familjar kërkon shkaqe më të gjera dhe rishikon barnat. Zgjedhja më e dobishme është të filloni aty ku përputhen më qartë simptomat tuaja dhe të vazhdoni me vlerësim të koordinuar nëse problemi mbetet i pashpjeguar.