Harresa te të moshuarit: kur është pjesë e plakjes dhe kur duhet të konsultoheni me mjekun?

Harresa te të moshuarit nuk do të thotë automatikisht demencë ose sëmundje të Alzheimerit. Me kalimin e moshës, mund të nevojitet më shumë kohë për ta kujtuar një emër, për të mësuar diçka të re ose për ta gjetur një send të vendosur gabimisht. Dallimi kryesor nuk është një rast i vetëm harrese, por mënyra si ndryshimi zhvillohet dhe nëse fillon ta pengojë jetën e përditshme.

Sipas Qendrave Amerikane për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve (CDC), disa ndryshime të lehta të kujtesës mund ta shoqërojnë moshën, ndërsa demenca nuk është pjesë normale e plakjes. Një artikull nuk mund ta përcaktojë shkakun e harresës te një person i caktuar; për këtë nevojitet vlerësim profesional.

Çfarë mund të jetë harresë e zakonshme e moshës?

Ndryshimet e lehta zakonisht janë të rastit, nuk përkeqësohen shpejt dhe nuk e bëjnë personin të varur nga të tjerët. Shembujt mund të përfshijnë:

• ta harroni përkohësisht një emër ose fjalë, por ta kujtoni më vonë;
• të mos mbani mend menjëherë ku i keni lënë syzet apo çelësat;
• ta harroni një takim të rrallë, por ta kujtoni pasi ta shihni shënimin;
• të keni nevojë për më shumë kohë për ta mësuar përdorimin e një pajisjeje të re;
• ta ngatërroni ditën, por të orientoheni pas pak.

Instituti Kombëtar Amerikan për Plakjen (NIA) shpjegon se harresa e lehtë mund të ndodhë gjatë plakjes, ndërsa problemet serioze e vështirësojnë kryerjen e veprimeve të zakonshme, si përdorimi i telefonit, vozitja ose gjetja e rrugës për në shtëpi.

Cilat ndryshime janë më shqetësuese?

Problemet me kujtesën te të moshuarit meritojnë vëmendje kur janë të reja, përsëriten, përkeqësohen ose ndikojnë në pavarësinë dhe sigurinë e personit. Shenjat që duhen diskutuar me mjekun përfshijnë:

• përsëritjen e të njëjtave pyetje ose tregime brenda një kohe të shkurtër;
• humbjen në një lagje apo rrugë të njohur;
• vështirësi të reja me pagesat, barnat, gatimin ose pajisjet e përdorura zakonisht;
• harrimin e emrave të familjarëve të afërt ose ngjarjeve të rëndësishme;
• humbjen e sendeve shpesh, pa qenë në gjendje t’i gjeni duke i rikujtuar hapat;
• vështirësi të dukshme në bisedë, arsyetim, gjykim ose zgjidhje problemesh;
• ndryshime të reja në sjellje, personalitet, orientim ose aftësi për t’u kujdesur për veten.

Një gabim i vetëm nuk dëshmon sëmundje. Më me rëndësi është modeli: sa shpesh ndodh, a është ndryshim nga gjendja e mëparshme dhe çfarë pasoje ka në përditshmëri. CDC këshillon kontaktimin e profesionistit shëndetësor kur shfaqen shenja si humbja në vende të njohura ose pamundësia për t’i kryer vetëm detyrat e zakonshme.

Harresa nuk shkaktohet vetëm nga demenca

Ka shumë shpjegime të mundshme dhe disa prej tyre mund të trajtohen ose të përmirësohen. Sipas NIA-s dhe Shërbimit Kombëtar Shëndetësor të Mbretërisë së Bashkuar (NHS), kujtesa mund të ndikohet nga:

• efektet anësore ose ndërveprimet e barnave;
• problemet me gjumin;
• depresioni, ankthi, stresi ose pikëllimi;
• mungesa e vitaminës B12 ose ushqyerja e pamjaftueshme;
• problemet e tiroides, veshkave ose mëlçisë;
• përdorimi i alkoolit ose substancave të tjera;
• lëndimi i kokës, infeksionet dhe gjendje të tjera mjekësore;
• dëmtimi i lehtë njohës ose forma të ndryshme të demencës.

Kjo është arsyeja pse vetëdiagnostikimi mund të jetë çorientues. Mos e ndërprisni dhe mos e ndryshoni vetë terapinë e përshkruar, edhe kur dyshoni se një bar po ndikon në kujtesë. Shënojeni shqetësimin dhe diskutoni atë me mjekun ose farmacistin.

Kur duhet të shkoni te mjeku për harresën?

Caktoni një vizitë te mjeku familjar në Kosovë nëse harresa vazhdon, po shtohet, shqetëson personin ose familjen, apo po ndikon në aktivitetet e përditshme. NHS rekomandon vlerësim kur problemet e kujtesës ndikojnë në jetën e përditshme, sepse shkaku mund të jetë një gjendje që mund të trajtohet.

Vizita është veçanërisht e arsyeshme kur personi:

• ka ndryshuar dukshëm krahasuar me muajt e mëparshëm;
• po bën gabime që rrezikojnë sigurinë, si marrja e gabuar e barnave ose lënia e shporetit ndezur;
• nuk i menaxhon më detyrat që më parë i kryente pa ndihmë;
• ka edhe ndryshime në humor, gjumë, ecje, të folur ose sjellje;
• ka pasur rënie, goditje në kokë, infeksion ose fillim të një bari të ri;
• po shmang aktivitetet nga frika se do të harrojë.

Nuk është e nevojshme të prisni derisa problemi të bëhet i rëndë. Edhe kur vlerësimi nuk tregon dëmtim njohës, ai mund të krijojë një pikë fillestare për krahasime të ardhshme dhe të sqarojë shqetësimin.

Kur harresa ose konfuzioni është emergjencë?

Konfuzioni që shfaqet papritur nuk duhet trajtuar si plakje e zakonshme. Nëse një person papritmas nuk e di ku është, nuk flet qartë, nuk i njeh njerëzit, është shumë i përgjumur ose i shqetësuar, sheh apo dëgjon gjëra që nuk janë aty, duhet të marrë ndihmë mjekësore menjëherë. NHS e konsideron konfuzionin e papritur gjendje që kërkon vlerësim urgjent, sepse ndër shkaqet e mundshme janë infeksioni, goditja në tru, ulja e sheqerit në gjak, lëndimi i kokës ose efektet e barnave.

Kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të emergjencës edhe kur ndryshimi shoqërohet me dobësi ose mpirje në njërën anë, rënie të njërës anë të fytyrës, të folur të paqartë, humbje ekuilibri, vështirësi në shikim ose dhimbje koke të fortë e të papritur. Këto mund të jenë shenja të goditjes në tru. Në Kosovë telefononi 112 ose 194. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent dhe kërkimi në platformë nuk duhet ta vonojë thirrjen për ndihmë.

Si të përgatiteni për vizitën te mjeku familjar?

Një përshkrim konkret është më i dobishëm sesa fjalia e përgjithshme “po harron shumë”. Para vizitës, mund të shënoni:

1. kur janë vërejtur për herë të parë ndryshimet dhe nëse po përkeqësohen;
2. shembuj të saktë dhe pasojat e tyre në përditshmëri;
3. të gjitha barnat me recetë, barnat pa recetë, vitaminat dhe suplementet;
4. sëmundjet e tjera, infeksionet e fundit, rëniet ose lëndimet;
5. ndryshimet në gjumë, humor, oreks, përdorim alkooli, ecje ose sjellje;
6. shqetësimet e vërejtura nga familjarët.

Nëse personi pajtohet, mund të shkojë me një familjar ose kujdestar që i njeh ndryshimet. Sipas NHS-it, shoqëruesi mund të ndihmojë në përshkrimin e problemeve. Mjeku mund të pyesë për historinë shëndetësore dhe funksionimin e përditshëm, të rishikojë terapinë dhe të bëjë vlerësime të kujtesës e të të menduarit. Në varësi të gjetjeve, mund të kërkohen analiza ose referim te specialisti. Jo secili person ka nevojë për të njëjtat teste apo imazheri.

Çfarë mund të bëhet ndërkohë?

Kalendari, alarmet, lista e detyrave dhe mbajtja e sendeve të rëndësishme në të njëjtin vend mund ta lehtësojnë përditshmërinë. Rutina e rregullt, gjumi i mjaftueshëm, ushqyerja e balancuar, aktiviteti fizik i përshtatur për gjendjen shëndetësore dhe kontakti shoqëror mbështesin shëndetin e përgjithshëm. Këto masa nuk e diagnostikojnë dhe nuk e kurojnë shkakun e harresës.

Jini të kujdesshëm me suplementet, lojërat ose produktet që premtojnë përmirësim të sigurt të kujtesës apo parandalim të demencës. NIA paralajmëron se produkte të tilla mund të jenë të paprovuara, të pasigurta ose të ndërveprojnë me trajtime të tjera. Konsultohuni me profesionistin shëndetësor para përdorimit.

Hapi i duhur në Kosovë

Për një ndryshim gradual dhe jo emergjent, mjeku familjar është zakonisht pika e përshtatshme fillestare. Ai mund ta vlerësojë gjendjen në tërësi dhe të vendosë nëse nevojitet specialist. Në GjejeMjekun mund të kërkoni profesionistë shëndetësorë dhe t’i kontrolloni informacionet e profileve për një konsultë të planifikuar. Një kërkim si “gjeje mjekun” ose “gjej mjek” duhet të shërbejë për ta gjetur kujdesin profesional, jo për ta zëvendësuar vlerësimin mjekësor.

Përmbledhur shkurt: harresa e rastit, nga e cila personi rikuperohet dhe që nuk e pengon përditshmërinë, mund ta shoqërojë moshën. Harresa që përparon, ndryshon sjelljen ose dëmton pavarësinë duhet të vlerësohet. Konfuzioni i papritur ose shenjat e mundshme të goditjes në tru kërkojnë ndihmë emergjente menjëherë.