Kur po përballeni me ankth, trishtim, stres, pagjumësi ose vështirësi të tjera emocionale, nuk është gjithmonë e qartë nëse duhet të kërkoni psikolog apo psikiatër. Dallimi kryesor lidhet me shkollimin dhe mënyrën e trajtimit: psikiatri është mjek i specializuar në shëndetin mendor, ndërsa psikologu punon kryesisht me vlerësim psikologjik, psikoterapi dhe ndryshim të mendimeve, emocioneve e sjelljeve.
Kjo nuk do të thotë se duhet ta përcaktoni vetë me saktësi profesionistin që ju nevojitet. Psikologët, psikiatrit dhe mjekët familjarë mund t’ju udhëzojnë ose t’ju referojnë te njëri-tjetri. Hapi më i rëndësishëm është të kërkoni vlerësim kur shqetësimet po ndikojnë në jetën tuaj.
Cili është dallimi mes psikologut dhe psikiatrit?
Sipas Cleveland Clinic, psikiatria është degë e mjekësisë që merret me vlerësimin, diagnostikimin dhe trajtimin e problemeve të shëndetit mendor. Psikologjia studion mendimet, emocionet dhe sjelljen, ndërsa psikologët praktikues përdorin veçanërisht vlerësimin psikologjik dhe psikoterapinë.
Me pak fjalë:
- Psikiatri është mjek. Mund të bëjë vlerësim mjekësor dhe psikiatrik, të shqyrtojë lidhjen ndërmjet shëndetit fizik dhe atij mendor, të vendosë diagnozë dhe, kur është e përshtatshme, të përshkruajë barna.
- Psikologu është profesionist i trajnuar në psikologji. Mund të ofrojë vlerësim psikologjik, testim kur është i kualifikuar për të dhe psikoterapi ose ndërhyrje të tjera psikologjike brenda kompetencave të veta.
Rregullat për titujt, shkollimin dhe kompetencat profesionale ndryshojnë ndërmjet vendeve. Edhe mundësia që një psikolog të përshkruajë barna ekziston vetëm në disa juridiksione dhe kërkon trajnim të posaçëm. Prandaj, kur kërkoni psikolog në Kosovë, kontrolloni kualifikimin, licencën dhe shërbimet konkrete që ofron profesionisti, në vend se të mbështeteni vetëm në titullin e paraqitur.
Çfarë bën një psikolog?
Psikologu mund t’ju ndihmojë të kuptoni se si mendimet, emocionet, përvojat dhe sjelljet lidhen me vështirësitë që po përjetoni. American Psychological Association shpjegon se psikologët praktikues përdorin zakonisht psikoterapinë dhe teknika të mbështetura në dëshmitë më të mira të disponueshme, duke marrë parasysh nevojat, vlerat dhe rrethanat e personit.
Mund të jetë e arsyeshme të filloni me psikolog kur dëshironi ndihmë për:
- stres të vazhdueshëm ose mbingarkesë;
- ankth, frikë ose shqetësime që ju pengojnë në përditshmëri;
- trishtim, humbje, vetëvlerësim të ulët ose vështirësi motivimi;
- probleme në marrëdhënie, familje, punë ose shkollë;
- përpunimin e traumës apo të një ndryshimi të vështirë jetësor;
- ndryshimin e zakoneve dhe zhvillimin e mënyrave më të shëndetshme të përballimit;
- vlerësim psikologjik, kur ai kërkohet dhe psikologu ka përgatitjen përkatëse.
Psikoterapia nuk është thjesht bisedë e zakonshme ose këshillë e përgjithshme. Ajo është një proces i strukturuar, objektivat dhe metoda e të cilit duhet të diskutohen me profesionistin. Qasjet mund të ndryshojnë, ndaj është e dobishme të pyesni çfarë metode përdoret, çfarë përvoje ka psikologu me shqetësimin tuaj dhe si do të vlerësohet përparimi.
Çfarë bën një psikiatër?
Psikiatri e shqyrton shëndetin mendor nga këndvështrimi mjekësor dhe biopsikosocial. Kjo do të thotë se, përveç simptomave emocionale, mund të pyesë për shëndetin fizik, barnat që merrni, gjumin, përdorimin e alkoolit ose substancave, historinë familjare, përvojat jetësore dhe funksionimin e përditshëm.
Royal College of Psychiatrists thekson se psikiatrit janë mjekë të trajnuar për të vlerësuar gjendjen mendore, për të diagnostikuar sëmundje mendore dhe për të përdorur trajtime psikologjike e barna. Një konsultë me psikiatrin nuk nënkupton automatikisht se do t’ju jepen barna ose se do të vendoset një diagnozë. Vendimi varet nga vlerësimi profesional, nevojat tuaja dhe diskutimi i përfitimeve, kufizimeve e rreziqeve të mundshme.
Vlerësimi nga një psikiatër mund të jetë veçanërisht i përshtatshëm kur:
- simptomat janë të rënda, po përkeqësohen ose e vështirësojnë dukshëm kujdesin për veten, punën apo shkollimin;
- ka ndryshime të mëdha në gjumë, energji, sjellje, të menduar ose perceptim;
- duhet vlerësuar nëse një problem fizik, një bar ose një substancë po ndikon në gjendjen mendore;
- po shqyrtohet trajtimi me barna ose duhet rishikuar një trajtim ekzistues;
- një psikolog, mjek familjar ose profesionist tjetër rekomandon vlerësim psikiatrik.
Nëse kërkoni psikiatër në Kosovë, mund të pyesni nëse profesionisti punon me grupmoshën dhe shqetësimin përkatës. Psikiatria për fëmijë dhe adoleshentë, për shembull, kërkon ekspertizë të veçantë.
A mund t’ju nevojiten të dy?
Po. Psikologu dhe psikiatri nuk janë alternativa që përjashtojnë njëri-tjetrin. Për disa persona mjafton psikoterapia; për të tjerë mund të nevojitet vlerësim mjekësor ose trajtim me barna; ndërsa disa përfitojnë nga një kombinim i koordinuar. Cleveland Clinic vëren se këto dy role shpesh janë plotësuese dhe se profesionistët mund të punojnë së bashku si pjesë e një ekipi.
Nevoja për njërën qasje ose për kombinim nuk mund të përcaktohet vetëm nga një listë simptomash në internet. Ajo varet nga natyra dhe kohëzgjatja e shqetësimeve, ndikimi në jetën e përditshme, shëndeti fizik, trajtimet e mëparshme dhe preferencat e personit.
Ku duhet të filloni?
Nëse shqetësimet janë të lehta ose mesatare dhe dëshironi të punoni me emocionet, sjelljet ose mënyrat e përballimit, një psikolog i kualifikuar mund të jetë një pikënisje praktike. Nëse simptomat janë të rënda, përfshijnë ndryshime të theksuara të humorit apo perceptimit, ose mendoni se mund të nevojitet vlerësim mjekësor dhe trajtim me barna, fillimi me psikiatër mund të jetë më i përshtatshëm.
Nëse ende nuk jeni të sigurt, mund të filloni edhe te mjeku familjar. Ai ose ajo mund të kontrollojë shkaqe të mundshme fizike, të vlerësojë urgjencën dhe t’ju drejtojë te shërbimi përkatës. Edhe psikologu mund të rekomandojë konsultë psikiatrike, ndërsa psikiatri mund të sugjerojë psikoterapi.
Në GjejeMjekun mund të kërkoni profesionistë sipas fushës dhe të krahasoni informacionin e paraqitur në profile. Kur përdorni një platformë për të gjetur mjek ose psikolog, verifikoni drejtpërdrejt kualifikimet, licencën, përvojën relevante, gjuhën e konsultës dhe mënyrën e punës. Ministria e Shëndetësisë e Kosovës publikon edhe njoftime për provime profesionale dhe licencim, përfshirë psikologjinë klinike; kjo e bën të arsyeshme që licenca të jetë një nga pyetjet tuaja para caktimit të takimit.
Çfarë të pyesni para takimit?
- A keni licencë aktive dhe cilat janë kualifikimet tuaja?
- A punoni rregullisht me shqetësime të ngjashme me të miat?
- Çfarë lloj vlerësimi ose terapie ofroni?
- Nëse nevojitet mendim nga një profesionist tjetër, si e bëni referimin?
- Si mbrohet privatësia dhe në cilat rrethana konfidencialiteti ka kufizime?
- Si do t’i caktojmë objektivat dhe si do ta rishikojmë përparimin?
Gjatë takimit të parë mund të tregoni çfarë po përjetoni, kur ka filluar, sa shpesh ndodh dhe si ndikon në gjumë, punë, shkollë, marrëdhënie ose kujdesin për veten. Merrni me vete listën e barnave dhe informacione për problemet shëndetësore, sidomos kur takoni psikiatrin. Keni të drejtë të kërkoni sqarime dhe të merrni pjesë në vendimet për kujdesin tuaj.
Kur kërkohet ndihmë urgjente?
Nëse ju ose dikush pranë jush është në rrezik të menjëhershëm, ka bërë përpjekje për vetëlëndim, nuk mund ta ruajë sigurinë e vet ose të të tjerëve, apo ka humbje të rëndë të kontaktit me realitetin, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të emergjencës. Në Kosovë, numri unik i emergjencës është 112, siç konfirmohet nga Ministria e Punëve të Brendshme. Mos e lini vetëm personin në rrezik, nëse mund të qëndroni pranë pa rrezikuar veten.
GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent. Një kërkim për “gjeje mjekun” ose “gjej mjek” nuk duhet ta vonojë thirrjen në 112 kur situata është urgjente.
Përmbledhje
Zgjedhja mes psikologut dhe psikiatrit nuk është një provim që duhet ta kaloni para se të kërkoni ndihmë. Psikologu përqendrohet zakonisht në vlerësim psikologjik dhe psikoterapi, ndërsa psikiatri është mjek që mund të bëjë vlerësim mjekësor, të diagnostikojë dhe të përshkruajë barna kur është e nevojshme. Shpesh ata bashkëpunojnë. Filloni me profesionistin që përputhet më së afërmi me nevojën tuaj dhe lejoni që vlerësimi profesional ta udhëheqë hapin e radhës.