Përgjigjja e shkurtër: shenjat e burnout-it nga puna përfshijnë rraskapitje të vazhdueshme, distancim ose cinizëm ndaj punës dhe ndjesinë se nuk po funksiononi më me efektivitetin e mëparshëm. Nëse këto ndryshime vazhdojnë, po ndikojnë në gjumë, marrëdhënie, shëndet ose përditshmëri, është e arsyeshme të flisni me psikologun ose mjekun familjar.
Burnout-i nuk mund të përcaktohet nga një ditë e vështirë apo nga një simptomë e vetme. Lodhja, përqendrimi i dobët dhe humori i ulët mund të shfaqen edhe për shumë arsye të tjera. Ky artikull ju ndihmon t’i dalloni modelet shqetësuese, por nuk e zëvendëson vlerësimin profesional.
Çfarë është burnout-i?
Organizata Botërore e Shëndetësisë e përshkruan burnout-in si dukuri profesionale që rezulton nga stresi kronik në vendin e punës, i cili nuk është menaxhuar me sukses. Në Klasifikimin Ndërkombëtar të Sëmundjeve, ICD-11, ai nuk klasifikohet si gjendje mjekësore.
Përkufizimi i OBSH-së ka tri pjesë kryesore:
- shterim të energjisë ose rraskapitje;
- distancim më të madh mendor nga puna, negativizëm ose cinizëm lidhur me të;
- rënie të efektivitetit profesional.
Termi i referohet posaçërisht kontekstit të punës. Vështirësitë që përfshijnë çdo fushë të jetës mund të kenë shpjegim tjetër ose të tregojnë se krahas lodhjes profesionale duhet vlerësuar edhe shëndeti fizik e mendor.
Cilat janë shenjat e burnout-it nga puna?
Rraskapitja që nuk kalon lehtë
Mund të ndiheni pa energji para se dita e punës të ketë filluar, të keni vështirësi të rikuperoheni pas fundjavës ose ta përjetoni çdo detyrë si barrë të madhe. Gjumi i dobët mund ta shtojë lodhjen, por rraskapitja mund të vazhdojë edhe kur përpiqeni të pushoni.
Lodhja e vazhdueshme nuk duhet t’i atribuohet automatikisht burnout-it. Çrregullimet e gjumit, anemia, problemet e tiroides, infeksionet, barnat dhe gjendje të tjera mund të japin ankesa të ngjashme. Mjeku familjar mund të vlerësojë nëse nevojiten ekzaminime ose analiza.
Distancimi dhe cinizmi ndaj punës
Mund të vëreni se po tërhiqeni nga kolegët, po humbni interesimin për punën ose po reagoni me nervozizëm ndaj kërkesave që më parë i përballonit. Disa njerëz bëhen emocionalisht të mpirë; të tjerë ndihen vazhdimisht të irrituar, të zhgënjyer ose të pafuqishëm.
Ndryshimi bëhet veçanërisht domethënës kur nuk është reagim i shkurtër ndaj një ngjarjeje të vetme, por një model që vazhdon dhe po ndryshon marrëdhënien tuaj me punën.
Rënia e efektivitetit profesional
Mund ta keni më të vështirë të përqendroheni, të merrni vendime, t’i përfundoni detyrat ose ta ruani cilësinë e zakonshme të punës. Ndonjëherë personi punon edhe më gjatë për të kompensuar, por ndien se po arrin gjithnjë e më pak.
Sipas udhëzuesit të NHS për stresin në punë, ndryshimet mund të përfshijnë humbje të motivimit dhe vetëbesimit, reagime më të forta emocionale, shmangie të detyrave, punë përtej orarit dhe punë gjatë pushimeve.
Ndikimi jashtë orarit të punës
Stresi në punë mund të fillojë ta pushtojë edhe kohën private. Shenja të mundshme janë mendimet e pandërprera për punën, vështirësia për t’u qetësuar, prishja e gjumit, tërheqja nga njerëzit e afërt ose humbja e interesimit për aktivitete që zakonisht ju pëlqejnë.
Disa njerëz mund të shtojnë përdorimin e alkoolit, duhanit, qetësuesve ose substancave të tjera për të përballuar stresin. Kjo është arsye për të kërkuar mbështetje profesionale, jo një mënyrë e sigurt për ta menaxhuar problemin.
Burnout apo stres i zakonshëm?
Presioni afatshkurtër mund të shfaqet gjatë një afati, projekti ose periudhe të ngarkuar dhe të ulet kur situata kalon. Burnout-i lidhet me stres të zgjatur, rraskapitje, shkëputje nga puna dhe ulje të ndjesisë së efektivitetit.
Revista Mjeku e Odës së Mjekëve të Kosovës e trajton burnout-in si rraskapitje dhe apati të lidhura me stresin e zgjatur në punë, duke theksuar të njëjtat tri dimensione të përkufizimit të OBSH-së. Megjithatë, nuk ekziston një kufi i thjeshtë që secili person mund ta përcaktojë vetë.
Pyetjet vijuese mund t’ju ndihmojnë ta shihni modelin më qartë:
- A po vazhdojnë ndryshimet përkundër pushimit të zakonshëm?
- A lidhen kryesisht me punën dhe a përkeqësohen kur mendoni për të?
- A po ndikon situata në gjumë, shëndet, marrëdhënie ose kujdesin për veten?
- A po bëni më shumë gabime ose po e keni të vështirë të punoni në mënyrë të sigurt?
- A po mbështeteni në alkool, barna pa udhëzim ose substanca për ta përballuar ditën?
Këto pyetje nuk janë test diagnostikues. Ato shërbejnë për të vendosur nëse duhet të ndaleni, ta dokumentoni situatën dhe të kërkoni ndihmë.
Çfarë e shton stresin në punë?
Nuk ka një shkak të vetëm dhe njerëzit reagojnë ndryshe ndaj të njëjtit mjedis. NHS përmend ngarkesën pa kontroll të mjaftueshëm, kërkesat e larta, paqartësinë e përgjegjësive, mungesën e mbështetjes, marrëdhëniet e vështira, pasigurinë në punë, ngacmimin dhe diskriminimin si burime të mundshme të stresit.
Burnout-i nuk është domosdoshmërisht dështim personal ose mungesë qëndrueshmërie. Organizimi i punës, orari, resurset, siguria psikologjike dhe sjellja e drejtuesve mund të kenë rol të rëndësishëm. Kujdesi për veten mund të ndihmojë, por nuk e zgjidh vetvetiu një ngarkesë të paarsyeshme ose një mjedis të pasigurt.
Çfarë mund të bëni fillimisht?
- Shënoni modelin. Për disa ditë ose javë shënoni ngarkesën, orarin, gjumin, situatat stresuese dhe mënyrën si ndiheni. Kjo mund t’ju ndihmojë ta shpjegoni problemin gjatë konsultës.
- Përcaktoni çfarë mund të ndryshojë. Shikoni nëse detyrat mund të prioritizohen, afatet të sqarohen ose ngarkesa të ndahet. Mos merrni vendime të mëdha vetëm në një moment rraskapitjeje, nëse situata nuk është e pasigurt.
- Bisedoni me dikë të besueshëm. Nëse ndiheni të sigurt, flisni me përgjegjësin, kolegun, përfaqësuesin e punëtorëve ose personin përgjegjës për burime njerëzore. Përshkruani kërkesat konkrete dhe ndikimin e tyre.
- Vendosni kufij realistë. Pushimet, shkëputja nga mesazhet jashtë orarit dhe mosmarrja e punës gjatë çdo kohe të lirë mund të krijojnë hapësirë për rikuperim, kur natyra e punës e lejon.
- Mbroni nevojat bazë. Mundohuni të ruani një ritëm të rregullt gjumi, ushqim të përshtatshëm, lëvizje dhe kontakt me njerëzit e afërt. Këto masa nuk e zëvendësojnë ndihmën kur simptomat janë të rënda.
Kur të kërkoni ndihmë te psikologu?
Nuk duhet të prisni derisa të mos mund të punoni fare. Konsulta me psikologun është e arsyeshme kur rraskapitja, cinizmi, ankthi ose humori i ulët vazhdojnë; kur nuk po arrini të shkëputeni nga puna; kur marrëdhëniet po dëmtohen; ose kur mënyrat që po provoni nuk po ndihmojnë.
Psikologu mund t’ju ndihmojë t’i shqyrtoni faktorët stresues, modelet e mendimit dhe sjelljes, kufijtë dhe mënyrat e përballimit. Rezultati dhe kohëzgjatja ndryshojnë nga personi në person; asnjë qasje nuk garanton një përfundim të caktuar.
Mjeku familjar është një pikë e përshtatshme fillestare kur lodhja është e theksuar, keni simptoma fizike, merrni barna, keni sëmundje të tjera ose nuk jeni të sigurt çfarë po i shkakton ndryshimet. Ai mund të vlerësojë shkaqe të tjera dhe të sugjerojë kujdesin përkatës.
Në Kosovë mund të kontaktoni qendrën tuaj të mjekësisë familjare ose të kërkoni një psikolog në Kosovë. GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të kërkoni profesionistë sipas specialitetit dhe vendndodhjes, por profili në një platformë nuk e zëvendëson vlerësimin profesional.
Kur nevojitet ndihmë urgjente?
Nëse po mendoni t’i bëni dëm vetes ose dikujt tjetër, nuk ndiheni në gjendje ta ruani sigurinë, keni humbje të vetëdijes, dhimbje të fortë në gjoks, vështirësi të rëndë në frymëmarrje, konfuzion të papritur ose ndonjë simptomë kërcënuese për jetën, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale emergjente. Në Kosovë, 112 është numri unik emergjent falas. Mos qëndroni vetëm nëse siguria juaj është në rrezik dhe, kur është e mundur, njoftoni një person të besueshëm.
GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent. Mos prisni për një termin përmes platformës kur nevojitet ndihmë e menjëhershme.
Përmbledhje
Shenjat kryesore të burnout-it janë rraskapitja, distancimi ose cinizmi ndaj punës dhe rënia e efektivitetit profesional. Vëzhgoni nëse ato po vazhdojnë dhe po përhapen në gjumë, marrëdhënie, shëndet ose funksionimin e përditshëm. Ndryshimet praktike në punë dhe rikuperimi mund të jenë të dobishme, por simptomat e vazhdueshme meritojnë diskutim me psikologun ose mjekun familjar. Kërkimi i ndihmës herët nuk kërkon që më parë ta keni përcaktuar vetë shkakun.