Përgjigjja e shkurtër: mendimet e padëshiruara ose kontrollimi i herëpashershëm nuk do të thonë automatikisht se keni çrregullim obsesiv-kompulsiv (OCD). Vlerësimi profesional bëhet i arsyeshëm kur mendimet ndërhyrëse kthehen vazhdimisht, shkaktojnë ankth të madh dhe ju shtyjnë të kryeni rituale mendore ose fizike që marrin kohë, sjellin vetëm lehtësim të përkohshëm ose pengojnë punën, mësimin, marrëdhëniet dhe aktivitetet e zakonshme.
Vetëm një profesionist i kualifikuar mund të vlerësojë nëse simptomat lidhen me OCD-në apo me një gjendje tjetër. Përmbajtja e këtij artikulli mund t’ju ndihmojë t’i dalloni modelet shqetësuese, por nuk shërben si test diagnostik.
Cilat janë shenjat e çrregullimit obsesiv-kompulsiv?
Sipas Institutit Kombëtar të Shëndetit Mendor të SHBA-së, OCD-ja karakterizohet nga obsesione, kompulsione ose të dyja. Simptomat mund të ndryshojnë me kalimin e kohës dhe shpesh përkeqësohen gjatë periudhave me stres.
Obsesionet janë mendime, pamje mendore ose shtysa të përsëritura, ndërhyrëse dhe të padëshiruara. Ato mund të lidhen me ndotjen, frikën se mos ndodh ndonjë dëm, dyshimin nëse është mbyllur dera, nevojën për simetri ose mendime të padëshiruara me përmbajtje agresive, fetare apo seksuale.
Kompulsionet janë veprime ose rituale mendore që personi ndihet i shtyrë t’i kryejë, zakonisht për ta zvogëluar ankthin ose për të parandaluar një rezultat të frikshëm. Shembujt përfshijnë:
- larjen ose pastrimin e tepërt;
- kontrollimin e përsëritur të dyerve, pajisjeve ose mesazheve;
- numërimin, renditjen ose rregullimin sipas një modeli të caktuar;
- përsëritjen e fjalëve, lutjeve ose mendimeve në heshtje;
- kërkimin e vazhdueshëm të sigurisë nga të tjerët;
- shmangien e vendeve, njerëzve ose sendeve që nxisin mendimet shqetësuese.
Jo çdo ritual është i dukshëm. Dikush mund të duket i qetë nga jashtë, ndërsa brenda vetes përsërit fraza, shqyrton kujtime ose përpiqet ta “neutralizojë” një mendim me një mendim tjetër.
Si krijohet cikli i obsesionit dhe kompulsionit?
NHS e përshkruan një model me tri pjesë: mendimi ndërhyrës, ankthi ose shqetësimi që pason dhe kompulsioni i kryer si përgjigje. Rituali mund ta ulë ankthin përkohësisht, por mendimi dhe pasiguria rikthehen. Kjo e nis ciklin përsëri dhe mund ta forcojë nevojën për rituale të tjera.
Për shembull, një person mund të mendojë se dera nuk është mbyllur. Kontrollimi një herë mund të jetë sjellje e zakonshme. Te një cikël obsesiv-kompulsiv, dyshimi mund të vazhdojë edhe pas kontrollimit, duke e shtyrë personin të kthehet disa herë, të fotografojë derën ose t’i kërkojë dikujt tjetër ta konfirmojë. Synimi nuk është kënaqësia; zakonisht është pakësimi i frikës për një kohë të shkurtër.
A do të thotë një mendim shqetësues se dëshironi ta realizoni?
Jo. Shumë njerëz përjetojnë herë pas here mendime të pakëndshme ose të çuditshme. NHS thekson se mendimet ndërhyrëse me përmbajtje të dhunshme ose seksuale janë vetëm mendime dhe prania e tyre nuk do të thotë se personi do të veprojë sipas tyre.
Te OCD-ja, mendimi shpesh duket veçanërisht i frikshëm pikërisht sepse bie ndesh me vlerat dhe dëshirat e personit. Turpi mund ta pengojë dikë që t’ia tregojë profesionistit. Megjithatë, përshkrimi i sinqertë i mendimeve, pa i zbukuruar ose fshehur, e ndihmon vlerësimin. Profesionistët e shëndetit mendor janë të trajnuar të bëjnë dallimin ndërmjet mendimeve të padëshiruara dhe rrezikut real.
Kur rituali është më shumë se një shprehi?
Një rutinë zakonisht kryhet me zgjedhje, është e përshtatshme për situatën dhe mund të shtyhet pa ankth të madh. Një kompulsion ndihet i detyrueshëm, mund të jetë i tepruar ose jo realisht i lidhur me rrezikun dhe shpesh vazhdon edhe kur personi e kupton se nuk ka kuptim të plotë.
Shenja që meritojnë vëmendje përfshijnë:
- nuk arrini t’i kontrolloni mendimet ose ritualet, edhe kur e kuptoni se janë të tepruara;
- ritualet marrin një pjesë të konsiderueshme të ditës; NIMH përdor më shumë se një orë në ditë si një tregues të zakonshëm, por koha nuk është kriteri i vetëm;
- vonoheni në punë, shkollë ose takime për shkak të kontrollimit dhe përsëritjes;
- shmangni gatimin, prekjen e sendeve, udhëtimin, marrëdhëniet ose kujdesin për fëmijët nga frika;
- lëkura dëmtohet nga larja ose pastrimi i shpeshtë;
- kërkoni vazhdimisht konfirmim nga familjarët, por qetësimi zgjat pak;
- simptomat shkaktojnë turp, lodhje, dëshpërim ose konflikte;
- përdorni alkool ose substanca të tjera për ta përballuar ankthin.
Nuk është e nevojshme t’i plotësoni të gjitha këto pika për të kërkuar ndihmë. Nëse shqetësimi është i madh ose funksionimi juaj po kufizohet, konsultën mund ta kërkoni edhe kur ritualet marrin më pak se një orë.
Kur duhet të kërkoni ndihmë për OCD?
Caktoni një konsultë nëse modeli po vazhdon, po përkeqësohet ose po ndikon në jetën tuaj. Nuk ka nevojë të prisni derisa simptomat të bëhen të padurueshme. Vlerësimi i hershëm mund të ndihmojë në sqarimin e simptomave dhe të alternativave të kujdesit.
Gjatë konsultës, profesionisti mund t’ju pyesë për llojin e mendimeve, ritualet e dukshme dhe mendore, kohën që marrin, shmangien, ndikimin në përditshmëri dhe gjendje të tjera shëndetësore. Shqetësimi i përgjithshëm, depresioni, çrregullime të tjera të ankthit, tikët dhe disa gjendje shëndetësore mund të kenë tipare të ngjashme ose të shfaqen bashkë. Për këtë arsye, diagnoza nuk duhet nxjerrë vetëm nga një listë simptomash në internet.
Për një fëmijë ose adoleshent, kërkoni vlerësim nëse ritualet pengojnë shkollën, gjumin, ushqimin, lojën ose jetën familjare. Fëmijët mund të mos e kuptojnë se sjellja e tyre është e pazakontë dhe mund të frikësohen se diçka e keqe do të ndodhë nëse nuk e kryejnë ritualin.
Psikolog apo psikiatër për OCD?
Një psikolog klinik ose psikoterapist i kualifikuar mund të bëjë vlerësim psikologjik dhe të ofrojë terapi. Për OCD-në, pyeteni profesionistin nëse ka trajnim dhe përvojë me terapinë njohëse-sjellore dhe me ekspozimin e parandalimin e përgjigjes, të njohur si ERP.
Një psikiatër është mjek që mund të vlerësojë simptomat, gjendjet e tjera shëndetësore dhe nevojën e mundshme për barna. Konsulta me psikiatrin mund të jetë veçanërisht e dobishme kur simptomat janë të rënda, ka depresion ose rrezik për vetëlëndim, trajtimi i mëparshëm nuk ka ndihmuar mjaftueshëm ose po shqyrtohet terapi me barna.
Mjeku familjar mund të jetë gjithashtu pikënisje praktike në Kosovë dhe t’ju drejtojë te profesionisti përkatës. Nuk është gjithmonë zgjedhje “ose psikolog, ose psikiatër”; disa persona përfitojnë nga bashkëpunimi ndërmjet tyre.
Çfarë trajtimesh përdoren?
NIMH dhe NHS e përfshijnë terapinë njohëse-sjellore me ERP ndër trajtimet kryesore psikologjike. Me mbështetjen e terapistit, personi përballet gradualisht dhe në mënyrë të planifikuar me situatat që nxisin frikën, duke mësuar të mos përgjigjet me ritualin e zakonshëm. Kjo mund të shkaktojë ankth në fillim, prandaj nuk duhet kuptuar si detyrim për t’u përballur menjëherë me frikën më të madhe ose si ushtrim i improvizuar pa plan profesional.
Për disa persona mund të rekomandohen barna, vetëm pas vlerësimit nga mjeku. Zgjedhja varet nga simptomat, gjendjet e tjera, barnat që përdoren dhe përfitimet e rreziqet individuale. Mos filloni, mos ndryshoni dhe mos ndërpritni barna vetë. Përmirësimi mund të kërkojë kohë dhe mungesa e rezultatit të menjëhershëm nuk tregon domosdoshmërisht se trajtimi ka dështuar.
Çfarë mund të bëni para konsultës?
- Shënoni mendimet ose situatat që e nisin ciklin, ritualin që pason dhe kohën që merr.
- Përfshini edhe ritualet mendore dhe shmangien, jo vetëm veprimet e dukshme.
- Shënoni si ndikohen gjumi, puna, shkolla, marrëdhëniet dhe kujdesi për veten.
- Përgatitni listën e barnave, suplementeve dhe trajtimeve të mëparshme.
- Merrni një person të besuar në konsultë nëse kjo ju ndihmon të flisni më hapur.
Familjarët mund të tregojnë mirëkuptim pa e turpëruar personin. Megjithatë, pjesëmarrja e vazhdueshme në kontrollime ose dhënia pa fund e sigurisë mund të bëhet pjesë e ciklit. Një profesionist mund ta ndihmojë familjen të ofrojë mbështetje pa i forcuar ritualet.
Si të gjeni ndihmë në Kosovë?
Në GjejeMjekun mund të kërkoni profesionistë të shëndetit mendor sipas specialitetit dhe vendndodhjes. Një kërkim si gjeje mjekun ose gjej mjek mund t’ju ndihmojë ta nisni kërkimin, por kontrolloni kualifikimet dhe pyetni drejtpërdrejt për përvojën me OCD-në dhe ERP-në. Profili në një platformë nuk e zëvendëson vlerësimin dhe nuk garanton përshtatshmëri për çdo person.
Kur nevojitet ndihmë urgjente?
Nëse ju ose dikush pranë jush ka qëllim ose plan për vetëlëndim, është në rrezik të menjëhershëm, nuk mund të kujdeset për sigurinë e vet ose simptomat duken kërcënuese për jetën, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale emergjente. Në Kosovë, 112 është numri unik emergjent falas. Mos e lini vetëm personin në rrezik të menjëhershëm, nëse mund të qëndroni me të pa e rrezikuar veten.
GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent. Në një situatë urgjente mos prisni një termin përmes platformës.
Përmbledhje
Mendimet e padëshiruara nuk e përcaktojnë karakterin dhe nuk nënkuptojnë se do të veproni sipas tyre. Ajo që e bën modelin shqetësues është përsëritja, ankthi, ndjenja e detyrimit për të kryer rituale dhe ndikimi në përditshmëri. Nëse e njihni këtë cikël te vetja ose te një familjar, kërkoni vlerësim nga një profesionist me përvojë në OCD. Ndihma mund të kërkohet para se problemi të marrë kontrollin e ditës suaj.