Përgjigjja e shkurtër: nëse nuk keni simptoma dhe rreziku juaj është mesatar, biseda për kontrollin e prostatës zakonisht bëhet rreth moshës 50 vjeç. Ajo mund të fillojë më herët kur ka histori familjare të kancerit të prostatës ose një ndryshim gjenetik të njohur që e rrit rrezikun. Nëse keni vështirësi gjatë urinimit, gjak në urinë ose spermë, dhimbje të vazhdueshme apo shqetësime të tjera, mos prisni një moshë të caktuar: kërkoni vlerësim mjekësor.
Pyetja kur duhet bërë kontrolli i prostatës nuk ka një përgjigje identike për secilin person. Mosha është vetëm një pjesë e vendimit. Mjeku merr parasysh simptomat, historinë familjare, gjendjen e përgjithshme shëndetësore, barnat dhe preferencat tuaja. Kontrolli nuk është sinonim me një diagnozë dhe një rezultat jo i zakonshëm nuk do të thotë automatikisht kancer.
Kontroll për simptoma apo depistim pa simptoma?
Është e dobishme të dallohen dy situata. Vlerësimi diagnostik bëhet kur një person ka simptoma ose një gjetje shqetësuese. Depistimi kërkon shenja të hershme të kancerit te një person që ndihet mirë dhe nuk ka simptoma. Përfitimet dhe kufizimet ndryshojnë, prandaj vendimi për depistim duhet marrë pas një bisede të informuar me mjekun.
Kanceri i prostatës shpesh nuk shkakton simptoma në fillim. Nga ana tjetër, problemet e urinimit janë të zakonshme dhe mund të vijnë nga zmadhimi beninj i prostatës, infeksioni, inflamacioni ose gjendje të tjera. Sipas NHS, shenjat që duhen vlerësuar përfshijnë vështirësinë për ta filluar urinimin, rrjedhën e dobët ose të ndërprerë, urinimin e shpeshtë apo urgjent, zgjimin natën për të urinuar dhe ndjenjën se fshikëza nuk është zbrazur plotësisht.
Kontaktoni mjekun edhe nëse vëreni:
- gjak në urinë ose spermë;
- dhimbje gjatë urinimit;
- vështirësi të reja me ereksionin;
- dhimbje të vazhdueshme në shpinën e poshtme ose legen;
- humbje peshe pa qëllim, sidomos kur shoqërohet me simptoma të tjera.
Këto shenja nuk e përcaktojnë vetë shkakun dhe nuk duhet të përdoren për vetëdiagnostikim. Edhe kur rezultojnë nga një gjendje beninje, vlerësimi profesional është i arsyeshëm.
Në çfarë moshe duhet diskutuar kontrolli?
Rekomandimet ndryshojnë pak ndërmjet organizatave, por pajtohen se vendimi duhet individualizuar. American Cancer Society këshillon që biseda e informuar të zhvillohet rreth moshës 50 vjeç për burrat me rrezik mesatar dhe shëndet të përgjithshëm që u jep mundësi të përfitojnë nga zbulimi i hershëm. Për personat me rrezik më të lartë, biseda mund të fillojë më herët.
Udhëzuesi i Shoqatës Evropiane të Urologjisë sugjeron testim të hershëm PSA për burrat e informuar nga mosha 50 vjeç në rrezik të zakonshëm, nga 45 vjeç kur ka histori familjare të kancerit të prostatës në moshë të re dhe nga 40 vjeç për bartësit e variantit BRCA2. Këto janë pika për fillimin e diskutimit, jo urdhër që çdo person duhet të testohet në atë ditëlindje.
Historia familjare ka më shumë peshë kur babai, vëllai ose djali është diagnostikuar në moshë të re, kur disa të afërm janë prekur ose kur në familje njihen variante gjenetike si BRCA2. Tregojini mjekut edhe për raste të kancerit të gjirit, vezoreve, pankreasit ose prostatës në familje, sepse modeli familjar mund të ndikojë në këshillimin e rrezikut. Testimi gjenetik nuk është analizë rutinë për të gjithë; nëse ka arsye, duhet diskutuar bashkë me këshillimin profesional.
Po pas moshës 70 vjeç?
Vendimi nuk duhet të mbështetet vetëm në moshën kalendarike. Përfitimi i mundshëm i depistimit zvogëlohet kur një person ka sëmundje të rënda shoqëruese ose jetëgjatësi të kufizuar, sepse shumë kancere të prostatës rriten ngadalë. Në këtë situatë, hetimet ose trajtimet mund të sjellin më shumë barrë sesa dobi. Gjendja funksionale, sëmundjet e tjera dhe dëshirat e personit duhet të jenë pjesë e bisedës.
Çfarë është analiza PSA?
Analiza PSA është një analizë gjaku që mat antigjenin specifik të prostatës, një proteinë e prodhuar nga indi i prostatës. Ajo mund të ndihmojë në zbulimin e një problemi, por nuk mund ta diagnostikojë vetë kancerin. Instituti Kombëtar i Kancerit i SHBA-së shpjegon se PSA mund të rritet nga kanceri, por edhe nga zmadhimi beninj ose inflamacioni i prostatës.
Nuk ekziston një kufi i vetëm që e ndan me siguri rezultatin normal nga kanceri. Mjeku mund të marrë parasysh moshën, madhësinë e prostatës, ndryshimin e PSA-së me kalimin e kohës, barnat dhe rrethana të tjera. Një PSA i lartë nuk do të thotë domosdoshmërisht kancer, ndërsa një vlerë brenda intervalit referues nuk e përjashton plotësisht atë.
Çfarë mund të ndikojë në rezultat?
Rezultati mund të ndikohet përkohësisht nga infeksioni urinar, inflamacioni i prostatës, ejakulimi, çiklizmi ose aktiviteti fizik i fuqishëm dhe disa procedura urologjike. Disa barna për zmadhimin e prostatës mund ta ulin PSA-në. Sipas NHS, zakonisht këshillohet shmangia e ejakulimit, seksit anal, çiklizmit dhe ushtrimeve që ju lënë pa frymë për 48 orë para analizës; pas një infeksioni urinar mund të duhet pritje para testimit.
Mos ndaloni barna dhe mos e caktoni vetë kohën e analizës. Njoftojeni mjekun për infeksione të fundit, procedura urologjike, barna dhe suplemente, pastaj ndiqni udhëzimet e tij dhe të laboratorit.
Çfarë tjetër mund të përfshijë kontrolli?
Kontrolli te urologu ose mjeku familjar mund të fillojë me pyetje për urinimin, funksionin seksual, infeksionet, barnat dhe historinë familjare. Sipas situatës, mund të përfshijë:
- ekzaminim të barkut dhe organeve gjenitale;
- ekzaminim rektal me gisht për të vlerësuar madhësinë, fortësinë ose parregullsitë e prostatës;
- analizë të urinës dhe analiza gjaku;
- përsëritje të PSA-së kur rezultati mund të jetë ndikuar përkohësisht;
- referim për rezonancë magnetike ose hetime të tjera kur rreziku mbetet shqetësues.
Ekzaminimi rektal zgjat pak dhe mund të jetë i pakëndshëm, por nuk duhet të merret si diagnozë. As PSA-ja dhe as ekzaminimi rektal nuk japin vetëm informacion të mjaftueshëm për të konfirmuar kancerin. Biopsia mund të nevojitet në disa raste, por vendimi zakonisht bazohet në tërësinë e rrezikut dhe rezultateve, jo në një numër të vetëm.
Përfitimet dhe kufizimet e depistimit
Përfitimi i mundshëm është zbulimi i disa kancereve klinikisht të rëndësishme para se të përhapen. Kjo mund të krijojë më shumë mundësi trajtimi për disa persona. Megjithatë, depistimi nuk garanton se kanceri do të zbulohet, se do të shërohet ose se personi do të jetojë më gjatë.
Kufizimet përfshijnë rezultate të rreme pozitive, ankth, përsëritje analizash dhe procedura të mëtejshme. Depistimi mund të zbulojë edhe kancere që do të rriteshin aq ngadalë sa nuk do të shkaktonin problem gjatë jetës. Kjo quhet mbidiagnostikim dhe mund të çojë në trajtim të panevojshëm, me pasoja të mundshme urinare, seksuale ose të zorrëve. Për këtë arsye, zgjedhja nuk është thjesht “ta bëj apo jo një analizë gjaku”, por nëse jeni të gatshëm të vazhdoni me vlerësimet që mund të pasojnë.
Si ta përgatitni bisedën me mjekun?
Para vizitës, shënoni simptomat, kur kanë filluar dhe nëse po ndryshojnë. Mblidhni informacion për të afërmit me kancer dhe moshën e tyre në diagnozë. Merrni listën e barnave dhe rezultatet e mëparshme të PSA-së, nëse ekzistojnë.
Mund ta pyesni mjekun:
- Cili është rreziku im personal dhe cilët faktorë e ndikojnë?
- Çfarë mund të fitoj nga analiza PSA dhe cilat janë kufizimet?
- A ka ndonjë arsye për ta shtyrë analizën ose për ta përsëritur?
- Çfarë do të ndodhë nëse rezultati del i rritur?
- Sa shpesh ka kuptim të rivlerësohem nëse rezultati është i ulët?
Nuk ka një interval universal për përsëritjen e kontrollit. Ai mund të jetë më i gjatë kur PSA është i ulët dhe rreziku i përgjithshëm është i vogël, ose më i shkurtër kur ka faktorë shqetësues. Mjeku duhet ta përshtatë planin sipas rezultatit fillestar dhe shëndetit tuaj.
Ku të drejtoheni në Kosovë?
Mund të filloni te mjeku familjar, i cili vlerëson simptomat, kërkon analiza fillestare dhe ju referon kur është e nevojshme. Urologu është specialisti për prostatën dhe sistemin urinar. Nëse po kërkoni, për shembull, një urolog në Gjilan ose në një komunë tjetër, GjejeMjekun mund t'ju ndihmojë të kërkoni profesionistë sipas specialitetit dhe vendndodhjes. Platforma nuk e zëvendëson vlerësimin mjekësor.
Kur kërkohet ndihmë urgjente?
Kërkoni ndihmë mjekësore urgjente nëse nuk mund të urinoni fare, keni gjakderdhje të konsiderueshme ose mpiksje në urinë, dhimbje të fortë me temperaturë dhe të dridhura, ose përkeqësim të shpejtë të gjendjes. Për simptoma të rënda ose kërcënuese për jetën, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale të emergjencës. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent.
Përmbledhje
Për shumicën e personave pa simptoma dhe me rrezik mesatar, biseda për kontrollin nis rreth moshës 50 vjeç; ajo mund të fillojë më herët kur ekziston rrezik familjar ose gjenetik. Simptomat duhen vlerësuar pavarësisht moshës. PSA është mjet i dobishëm, por jo test diagnostik dhe jo përgjigje e vetme. Vendimi më i arsyeshëm merret bashkë me mjekun, pasi të peshohen rreziku personal, përfitimet, kufizimet dhe ajo që ka rëndësi për ju.