Një sulm paniku mund të shfaqet papritur, me frikë të fortë dhe ndjesinë se po humbni kontrollin. Mund të shoqërohet me rrahje të shpejta të zemrës, djersitje, dridhje, marramendje, mpirje, nauze, shtrëngim në gjoks ose vështirësi në frymëmarrje. Përjetimi është real dhe shumë shqetësues, edhe kur nuk ekziston një rrezik i dukshëm.
Një episod i vetëm nuk do të thotë domosdoshmërisht se keni çrregullim paniku. Sipas Institutit Kombëtar të Shëndetit Mendor të SHBA-së, jo çdo person që përjeton sulm paniku e zhvillon këtë çrregullim. Megjithatë, sulmet e papritura që përsëriten, frika e vazhdueshme nga episodi tjetër dhe ndryshimi i sjelljes për ta shmangur atë janë arsye të rëndësishme për vlerësim profesional.
Sulmet e panikut: kur duhet të kërkoni ndihmë?
Nuk është e nevojshme të prisni derisa gjendja të bëhet e padurueshme. Caktoni një konsultë me një profesionist shëndetësor nëse sulmet po përsëriten ose po ndikojnë në mënyrën se si jetoni.
Vlerësimi është veçanërisht i arsyeshëm kur:
- sulmet ndodhin rregullisht ose pa një shkak të qartë;
- kaloni shumë kohë duke u shqetësuar se kur do të ndodhë sulmi tjetër;
- shmangni punën, shkollën, transportin publik, dyqanet, tubimet ose qëndrimin vetëm;
- frika po dëmton gjumin, marrëdhëniet ose përgjegjësitë e përditshme;
- përdorni alkool, qetësues pa mbikëqyrje ose substanca të tjera për ta përballuar ankthin;
- keni edhe humor të ulët, ankth të vazhdueshëm ose ndjenjë dëshpërimi;
- nuk jeni të sigurt nëse simptomat vijnë nga paniku apo nga një problem fizik.
NIMH rekomandon kërkimin e ndihmës kur ankthi fillon të shkaktojë probleme në punë, shkollë ose marrëdhënie. Edhe Shërbimi Kombëtar Shëndetësor i Mbretërisë së Bashkuar këshillon konsultë mjekësore kur shfaqen simptoma të çrregullimit të panikut, pjesërisht sepse disa prej tyre mund të paraqiten edhe në gjendje të tjera shëndetësore.
Kur duhet trajtuar si urgjencë?
Simptoma të tilla si dhimbja në gjoks, gulçimi, marramendja dhe rrahjet e shpejta të zemrës mund të ndodhin gjatë panikut, por mund të kenë edhe shkaqe të tjera. Mos supozoni vetë se një simptomë e re ose shumë e rëndë është vetëm panik.
Kontaktoni menjëherë shërbimet emergjente nëse ka dhimbje të re ose të fortë në gjoks, vështirësi të rëndë në frymëmarrje, humbje të vetëdijes, dobësi të papritur, konfuzion, dëmtim fizik, mbidozë ose rrezik të drejtpërdrejtë për jetën. Kërkoni ndihmë urgjente edhe nëse ju ose personi pranë jush ka mendime për vetëvrasje, synim për të dëmtuar veten apo dikë tjetër, ose nuk mund të qëndrojë i sigurt.
Në Kosovë mund të telefononi 112, numrin unik emergjent pa pagesë, ose 194 për urgjencën mjekësore, sipas Agjencisë së Menaxhimit të Emergjencave. GjejeMjekun është platformë për kërkimin e profesionistëve shëndetësorë dhe nuk është shërbim emergjent.
Te cili specialist për sulme paniku duhet të filloni?
Nuk ka vetëm një rrugë të saktë. Zgjedhja varet nga simptomat, historia shëndetësore dhe lloji i ndihmës që ju nevojitet.
Mjeku familjar
Mjeku familjar është pikënisje e mirë kur sulmi ka ndodhur për herë të parë, kur simptomat fizike janë të theksuara ose kur nuk jeni të sigurt për shkakun. Ai mund të shqyrtojë historinë mjekësore, barnat, përdorimin e kafeinës ose substancave dhe, kur është e nevojshme, të bëjë ekzaminim ose t'ju udhëzojë për kontrolle të tjera. Qëllimi është të vlerësohen edhe shkaqe të mundshme fizike, jo të supozohet automatikisht se çdo simptomë është psikologjike.
Psikologu
Një psikolog për sulme paniku mund të jetë zgjedhje e përshtatshme kur episodet përsëriten, kur keni frikë nga sulmi tjetër ose kur keni filluar të shmangni vende e veprimtari. Psikologu mund të bëjë vlerësim psikologjik dhe të ofrojë psikoterapi brenda kualifikimeve të veta.
Terapia njohëse-sjellore, e njohur si CBT, është një nga qasjet e studiuara për çrregullimin e panikut. Ajo punon me interpretimin e ndjesive trupore, mendimet frikësuese dhe sjelljet e shmangies. Sipas NIMH, trajtimi mund të përfshijë edhe ekspozim të udhëhequr ndaj frikës ose ndjesive të lidhura me panikun. Këto teknika duhen përshtatur nga një profesionist i kualifikuar; nuk janë provë që duhet ndërmarrë pa mbështetje.
Psikiatri
Psikiatri është mjek i specializuar në shëndetin mendor. Konsulta mund të jetë veçanërisht e dobishme kur simptomat janë të rënda, bashkëjetojnë me depresion ose gjendje të tjera, trajtimi i mëparshëm nuk ka ndihmuar mjaftueshëm, ose duhet vlerësuar përdorimi i barnave. Psikiatri mund të bëjë vlerësim mjekësor dhe, kur është e përshtatshme, të përshkruajë e monitorojë terapi me barna.
Psikoterapia dhe barnat janë ndër trajtimet kryesore të përshkruara nga NHS, por zgjedhja varet nga nevojat, preferencat dhe gjendja mjekësore e personit. Mos filloni, mos ndryshoni dhe mos ndërprisni barna me iniciativë personale. Disa barna kërkojnë kohë për të vepruar, mund të shkaktojnë efekte anësore dhe duhet të monitorohen nga mjeku.
Çfarë të shënoni para konsultës?
Një përshkrim i qartë mund ta bëjë vlerësimin më të dobishëm. Para takimit, nëse mundeni, shënoni:
- kur filloi episodi dhe sa zgjati;
- cilat simptoma fizike dhe mendime u shfaqën;
- sa shpesh po ndodhin sulmet dhe a vijnë papritur;
- çfarë po bënit para fillimit të tyre;
- cilat vende ose aktivitete keni filluar t'i shmangni;
- sa kafeinë, alkool, nikotinë ose substanca të tjera përdorni;
- barnat dhe suplementet që merrni;
- ndikimin në gjumë, punë, shkollë dhe marrëdhënie.
Mund të merrni me vete një person të besueshëm nëse kjo ju ndihmon. Tregojini profesionistit hapur edhe nëse keni pasur mendime vetëlënduese, përdorim të substancave ose frikë se po humbni kontrollin. Këto të dhëna janë të rëndësishme për vlerësimin e sigurisë dhe planin e kujdesit.
Çfarë mund të bëni gjatë një episodi?
Nëse simptomat janë të njohura, janë vlerësuar më parë nga profesionisti dhe nuk ka shenja emergjente, përpiquni të qëndroni në një vend të sigurt. Merrni frymë ngadalë, drejtojeni vëmendjen te gjërat konkrete rreth jush dhe kujtojini vetes se vala e panikut zakonisht bie me kohën. UNICEF-i përshkruan frymëmarrjen e ngadalshme dhe ushtrimet e përqendrimit si mënyra që mund të ndihmojnë në rikthimin e vëmendjes, veçanërisht te fëmijët dhe adoleshentët.
Këto hapa nuk e zëvendësojnë vlerësimin dhe nuk duhet të përdoren për të injoruar simptoma të reja. Gjumi i rregullt, aktiviteti fizik dhe mbështetja nga njerëzit e besueshëm mund të jenë pjesë e kujdesit të përgjithshëm, por nuk janë zëvendësim për trajtimin kur sulmet e panikut përsëriten.
Si të gjeni profesionistin e duhur në Kosovë?
Kur kërkoni në GjejeMjekun, mund të filloni me mjek familjar, psikolog ose psikiatër, varësisht nga nevoja juaj. Në vend se të kërkoni vetëm “gjej mjek”, kontrolloni profesionin, kualifikimet e deklaruara, fushën e punës dhe mënyrën e konsultimit. Për psikoterapi, pyetni nëse profesionisti ka trajnim dhe përvojë me ankthin, sulmet e panikut dhe qasjet e bazuara në dëshmi.
Një konsultë e parë nuk ju detyron të vazhdoni me të njëjtin profesionist. Është e arsyeshme të pyesni si bëhet vlerësimi, cilat janë alternativat, cilat janë kufizimet e trajtimit dhe si do të monitorohet përparimi. Sulmet e përsëritura të panikut mund të trajtohen, por ritmi dhe përgjigjja ndryshojnë nga personi në person. Hapi më i dobishëm është një vlerësim i kujdesshëm dhe një plan i përshtatur nga profesionisti përkatës.