Ditët e vështira, trishtimi pas një humbjeje ose rënia e përkohshme e motivimit janë pjesë e përvojës njerëzore. Depresioni, megjithatë, nuk është thjesht një ditë e keqe. Ai mund të ndikojë në mënyrën si ndihemi, mendojmë dhe i kryejmë aktivitetet e zakonshme, përfshirë gjumin, ushqimin, punën dhe marrëdhëniet.
Njohja e shenjave të depresionit te të rriturit nuk shërben për ta diagnostikuar veten. Ajo mund t’ju ndihmojë të kuptoni kur ndryshimet po zgjasin, po e pengojnë jetën e përditshme dhe meritojnë një bisedë me profesionist shëndetësor.
Cilat janë shenjat që mund të lidhen me depresionin?
Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, tiparet kryesore të një episodi depresiv janë humori i dëshpëruar ose humbja e kënaqësisë dhe interesimit për aktivitetet. Ato janë të pranishme pjesën më të madhe të ditës, pothuajse çdo ditë, për së paku dy javë. Mund të shoqërohen nga simptoma të tjera dhe nga vështirësi në funksionimin e përditshëm.
Ndryshimet emocionale dhe në të menduar
- trishtim, zbrazëti ose disponim i ulët që vazhdon;
- humbje e interesimit apo kënaqësisë për gjëra që më parë ju pëlqenin;
- ndjenjë dëshpërimi, pafuqie ose bindja se e ardhmja nuk do të përmirësohet;
- faj i tepruar, vetëvlerësim i ulët ose ndjenjë pavlefshmërie;
- irritim, padurim, ankth ose shqetësim i pazakontë;
- vështirësi për t’u përqendruar, për të kujtuar ose për të marrë vendime;
- mendime për vdekjen, vetëlëndimin ose vetëvrasjen.
Jo çdo person i përjeton të gjitha këto shenja. Instituti Kombëtar i Shëndetit Mendor i SHBA-së thekson se paraqitja, numri dhe intensiteti i simptomave ndryshojnë nga një person te tjetri. Te disa njerëz mund të bien më shumë në sy zemërimi, tërheqja nga të tjerët, impulsiviteti ose shtimi i përdorimit të alkoolit dhe substancave, sesa trishtimi i dukshëm.
Ndryshimet fizike dhe në rutinë
- lodhje e vazhdueshme ose mungesë energjie;
- pagjumësi, zgjim shumë i hershëm ose gjumë i tepërt;
- ndryshim i oreksit ose i peshës pa planifikim;
- lëvizje dhe të folur më i ngadalshëm, ose shqetësim fizik;
- dhimbje apo shqetësime trupore që nuk kanë shpjegim të qartë;
- rënie e dëshirës seksuale.
Këto ndryshime nuk janë specifike vetëm për depresionin. Probleme të tjera shëndetësore dhe disa barna mund të shkaktojnë simptoma të ngjashme. Për këtë arsye, vlerësimi nga mjeku është më i sigurt se përpjekja për ta përcaktuar vetë shkakun.
Ndikimi në punë, familje dhe jetën shoqërore
Një sinjal i rëndësishëm është humbja e funksionimit të zakonshëm: shmangia e miqve, lënia pas dore e higjienës ose shtëpisë, moskryerja e përgjegjësive, mungesat në punë dhe braktisja e aktiviteteve të preferuara. Shërbimi Kombëtar Shëndetësor i Mbretërisë së Bashkuar shpjegon se simptomat mund të ndërhyjnë në punë, në jetën shoqërore dhe në marrëdhëniet familjare.
Humor i ulët apo depresion?
Humori i ulët mund të shfaqet pas stresit, zhgënjimit, konfliktit ose humbjes dhe shpesh lehtësohet pas një kohe të shkurtër. Te depresioni, ndryshimet zakonisht vazhdojnë dhe prekin disa fusha të jetës njëkohësisht. Si orientim i përgjithshëm, kërkoni vlerësim nëse simptomat janë të pranishme pjesën më të madhe të ditës, pothuajse çdo ditë, për më shumë se dy javë.
Nuk duhet të prisni patjetër dy javë nëse gjendja është e rëndë, po përkeqësohet shpejt, nuk arrini të kujdeseni për veten ose siguria juaj është në rrezik. Edhe simptomat më të pakta mund të meritojnë ndihmë kur shkaktojnë vuajtje ose pengojnë dukshëm përditshmërinë.
Trishtimi gjatë zisë është përgjigje e natyrshme ndaj humbjes dhe mund të ketë tipare të përbashkëta me depresionin. Megjithatë, zia mund të shoqërohet ose të ndërlikohet nga depresioni. Një profesionist mund të ndihmojë në dallimin e tyre, sidomos kur shfaqen dëshpërim i thellë, faj i rëndë, humbje e funksionimit ose mendime vetëvrasëse.
Kur duhet të kërkoni ndihmë për depresionin?
Është e arsyeshme të caktoni konsultë kur vëreni një ose disa prej situatave në vijim:
- simptomat vazhdojnë rreth dy javë ose më gjatë;
- puna, studimet, kujdesi për familjen ose marrëdhëniet po dëmtohen;
- gjumi, oreksi, energjia ose përqendrimi kanë ndryshuar dukshëm;
- po tërhiqeni nga njerëzit dhe aktivitetet që më parë kishin rëndësi;
- po përdorni alkool ose substanca për t’i përballuar ndjenjat;
- simptomat janë shfaqur gjatë shtatzënisë ose pas lindjes;
- keni edhe sëmundje kronike, dhimbje të vazhdueshme ose barna që mund të ndikojnë në gjendjen tuaj;
- njerëzit e afërt kanë vërejtur ndryshime shqetësuese.
Hapi i parë mund të jetë mjeku familjar, veçanërisht nëse keni edhe ankesa fizike ose nuk jeni të sigurt se ku të drejtoheni. Ai mund të shqyrtojë simptomat, historinë shëndetësore dhe barnat, të vlerësojë nëse nevojiten analiza dhe t’ju udhëzojë më tej.
Një psikolog në Kosovë mund të bëjë vlerësim psikologjik dhe të ofrojë terapi psikologjike sipas kualifikimit dhe fushës së punës. Një psikiatër në Kosovë është mjek specialist që vlerëson çrregullimet e shëndetit mendor dhe, kur është e përshtatshme, mund të përfshijë barna në planin e trajtimit. Zgjedhja varet nga simptomat, ashpërsia, nevojat dhe shërbimet e arritshme.
Çfarë ndodh gjatë vlerësimit profesional?
Profesionisti mund t’ju pyesë kur kanë filluar simptomat, sa shpesh paraqiten, si ndikojnë në jetën tuaj dhe nëse keni mendime për vetëlëndim. Mund të diskutohet edhe historia familjare, përdorimi i barnave ose substancave, sëmundjet fizike dhe periudhat e mëparshme të ndryshimeve të humorit.
Është veçanërisht e rëndësishme të tregoni nëse keni pasur periudha me energji jashtëzakonisht të lartë, nevojë shumë të vogël për gjumë, të folur të shpejtë ose sjellje impulsive e të rrezikshme. Episodet depresive mund të paraqiten edhe në çrregullimin bipolar, për të cilin nevojitet vlerësim dhe qasje tjetër profesionale.
Trajtimi nuk është i njëjtë për çdo njeri. Mund të përfshijë terapi psikologjike, barna ose kombinim të tyre, në varësi të vlerësimit klinik, preferencave dhe situatës shëndetësore. Mos filloni, mos ndërprisni dhe mos ndryshoni dozën e një bari pa u këshilluar me profesionistin përkatës.
Kur situata është urgjente
Nëse po mendoni t’i bëni dëm vetes ose dikujt tjetër, keni bërë plan për vetëvrasje, keni tentuar vetëlëndim, po dëgjoni apo shihni gjëra që të tjerët nuk i perceptojnë, ose nuk mund ta mbani veten të sigurt, kërkoni ndihmë emergjente menjëherë.
Në Kosovë, telefononi 112, numrin unik dhe pa pagesë për emergjenca, ose shkoni në shërbimin më të afërt emergjent. Informacioni zyrtar për 112 gjendet te Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave. Nëse është e mundur, mos qëndroni vetëm: tregojini menjëherë një personi të besuar dhe largoni nga afërsia mjetet me të cilat mund të lëndoheni. GjejeMjekun është platformë për gjetjen e profesionistëve shëndetësorë, jo shërbim emergjent.
Si të përgatiteni për konsultën
- Shënoni simptomat, datën e përafërt të fillimit dhe si kanë ndryshuar.
- Shënoni ndikimin në gjumë, oreks, punë, marrëdhënie dhe aktivitetet ditore.
- Përgatitni listën e barnave, suplementeve dhe sëmundjeve të tjera.
- Tregoni hapur për alkoolin, substancat dhe çdo mendim për vetëlëndim.
- Nëse ndiheni më të sigurt, kërkoni nga një person i afërt t’ju shoqërojë.
Nuk ka nevojë ta gjeni vetë etiketën e saktë para se të kërkoni ndihmë. Në GjejeMjekun mund të orientoheni për të gjetur profesionistë sipas specialitetit, ndërsa përshtatshmëria e profesionistit dhe hapat e mëtejshëm duhen vlerësuar individualisht. Kërkimi i ndihmës është një veprim praktik për shëndetin, jo shenjë dobësie.