Përgjigjja e shkurtër: konsultohuni me pediatrin sa herë që ju shqetëson mënyra se si fëmija dëgjon, kupton ose komunikon. Kërkoni vlerësim sidomos nëse fëmija nuk po arrin disa pika të pritshme të zhvillimit, nuk reagon ndaj zërit, e ka të vështirë të kuptojë udhëzime të thjeshta ose humb fjalë dhe shkathtësi që i përdorte më parë.
Fëmijët nuk fillojnë të flasin të gjithë në të njëjtën moshë. Megjithatë, pritja pasive me shpresën se fëmija do ta arrijë vetvetiu ritmin e bashkëmoshatarëve nuk është gjithmonë zgjedhja më e mirë. Një bisedë me pediatrin nuk nënkupton se fëmija patjetër ka çrregullim; ajo ndihmon të përcaktohet nëse zhvillimi duhet vetëm të përcillet apo kërkohet vlerësim i dëgjimit, gjuhës ose zhvillimit të përgjithshëm.
Të folurit dhe gjuha nuk janë e njëjta gjë
Të folurit lidhet me prodhimin e tingujve dhe shqiptimin e fjalëve. Gjuha përfshin kuptimin e asaj që thonë të tjerët, përdorimin e fjalëve dhe fjalive për të shprehur mendime, si dhe komunikimin me gjeste. Një fëmijë mund t’i kuptojë mirë kërkesat, por të përdorë pak fjalë; një tjetër mund të shqiptojë fjalë, por ta ketë të vështirë t’i përdorë për të komunikuar.
Sipas Institutit Kombëtar Amerikan për Shurdhësi dhe Çrregullime të Tjera të Komunikimit, vështirësia për të kuptuar gjuhën quhet problem i gjuhës receptive, ndërsa vështirësia për të shprehur mendime lidhet me gjuhën ekspresive. Ky dallim është i rëndësishëm sepse vlerësimi dhe mbështetja nuk janë të njëjta për çdo fëmijë.
Cilat janë disa pika orientuese sipas moshës?
Pikat zhvillimore tregojnë çfarë bëjnë shumica e fëmijëve në një moshë të caktuar. Ato janë udhërrëfyes për bisedën me profesionistin, jo teste diagnostikuese dhe as afate që çdo fëmijë duhet t’i përmbushë në të njëjtën ditë.
Rreth moshës 12 muajshe
Shumë foshnja në këtë periudhë gugasin me vargje tingujsh, përdorin gjeste si përshëndetja me dorë, drejtohen nga tingulli, reagojnë kur u flitet dhe fillojnë të përdorin një ose dy fjalë. Vlen të bisedoni me pediatrin nëse foshnja përdor shumë pak tinguj ose gjeste, nuk reagon ndaj emrit apo duket se nuk i vëren zërat dhe tingujt.
Rreth moshës 18 muajshe
CDC e përfshin përpjekjen për të thënë së paku tri fjalë përveç “mama” dhe “baba”, si dhe ndjekjen e një udhëzimi njëhapësh pa gjest, ndër pikat e komunikimit që shumica e fëmijëve i arrijnë deri në 18 muaj. Mungesa e tyre nuk vendos diagnozë, por është arsye e mirë për ta ndarë shqetësimin me pediatrin.
Rreth moshës 2-vjeçare
Në këtë moshë, shumë fëmijë tregojnë figura në libër kur pyeten dhe bashkojnë së paku dy fjalë, për shembull “dua ujë”. Këto pika paraqiten edhe në udhëzuesin e CDC-së për moshën dyvjeçare. Duhet diskutuar me profesionistin nëse fëmija nuk bashkon dy fjalë, nuk përdor fjalë për të kërkuar ose treguar diçka, nuk kupton udhëzime të thjeshta apo komunikon shumë pak me gjeste dhe shikim.
Rreth moshës 3-vjeçare
Shumë fëmijë mund të zhvillojnë një bisedë të shkurtër me së paku dy shkëmbime, të bëjnë pyetje të thjeshta, të thonë emrin dhe të kuptohen nga njerëzit e tjerë shumicën e kohës. Nëse fëmija flet shumë pak, nuk zhvillon shkëmbime të shkurtra ose të folurit e tij kuptohet me shumë vështirësi, pediatri mund të vlerësojë nëse nevojitet referim i mëtejshëm.
Shenjat e vonesës në të folur që duhen diskutuar
Më shumë se numri i fjalëve, rëndësi ka mënyra e përgjithshme e komunikimit. Kontaktoni pediatrin nëse vëreni një ose disa nga këto shenja:
- fëmija nuk reagon rregullisht ndaj emrit, zërave ose tingujve të zakonshëm;
- nuk përdor gjeste, nuk tregon me gisht ose nuk përpiqet ta ndajë interesin me ju;
- nuk duket se kupton fjalë, pyetje ose udhëzime të thjeshta të përshtatshme për moshën;
- përdor shumë pak tinguj ose fjalë krahasuar me pikat orientuese të moshës;
- nuk bashkon dy fjalë rreth moshës dyvjeçare;
- e ka të vështirë të kërkojë atë që dëshiron ose të zhvillojë një shkëmbim të thjeshtë;
- të folurit mbetet shumë i vështirë për t’u kuptuar ndërsa fëmija rritet;
- frustrimi gjatë komunikimit po ndikon dukshëm në lojë dhe përditshmëri;
- prindi, kujdestari ose edukatori ka shqetësim të vazhdueshëm për zhvillimin.
Humbja e fjalëve, gjesteve ose shkathtësive që fëmija i kishte fituar më parë kërkon vlerësim pa vonesë. Akademia Amerikane e Pediatrisë, përmes HealthyChildren.org, këshillon që mjeku të njoftohet kur fëmija ndalon së foluri ose së bëri gjëra që i bënte më parë.
Pse mund të vonohet zhvillimi i komunikimit?
Vonesa në të folur te fëmijët nuk ka vetëm një shpjegim. Disa fëmijë zhvillohen më ngadalë pa pasur një problem tjetër, ndërsa te të tjerët vështirësia mund të lidhet me dëgjimin, prodhimin e tingujve, gjuhën receptive ose ekspresive, apo me zhvillimin në fusha të tjera. Vetëm vlerësimi profesional mund të ndihmojë në dallimin e këtyre mundësive.
Një fëmijë mund të ketë kaluar kontrollin e dëgjimit si i porsalindur dhe megjithatë të ketë nevojë për test të ri. Dëgjimi mund të ndikohet më vonë, ndërsa edhe vështirësitë e lehta mund ta bëjnë më të vështirë kapjen e qartë të tingujve të gjuhës. Për këtë arsye, NIDCD thekson se testi i dëgjimit shpesh përfshihet në vlerësimin e vonesës së të folurit dhe gjuhës.
Mos u përpiqni ta përcaktoni shkakun vetëm nga një listë simptomash në internet. Shenja të ngjashme mund të kenë shpjegime të ndryshme dhe nevojat e secilit fëmijë janë individuale.
Çfarë mund të përfshijë vlerësimi profesional?
Vlerësimi zakonisht fillon me një bisedë të hollësishme. Pediatri mund të pyesë për shtatzëninë dhe lindjen, sëmundjet, dëgjimin, historinë familjare, gjuhët që dëgjon fëmija, mënyrën e lojës dhe zhvillimin motorik e shoqëror. Mund të vëzhgojë se si fëmija reagon ndaj emrit, përdor gjeste, luan, kupton kërkesa dhe ndërvepron me të tjerët.
Në varësi të gjetjeve, procesi mund të përfshijë:
- kontrollin e zhvillimit me pyetësor ose mjet të standardizuar;
- testimin e dëgjimit nga profesionisti përkatës;
- vlerësimin e shqiptimit, gjuhës receptive dhe gjuhës ekspresive nga logopedi;
- vëzhgimin e lojës, komunikimit joverbal dhe ndërveprimit shoqëror;
- referimin për vlerësim më të gjerë zhvillimor kur ka shqetësime edhe në fusha të tjera.
Jo çdo fëmijë ka nevojë për të gjitha këto hapa. Rezultati mund të jetë përcjellja e zhvillimit, këshilla për familjen, terapi individuale ose vlerësime shtesë. Vendimi merret sipas historisë dhe nevojave konkrete të fëmijës.
Si mund ta përkrahni komunikimin në shtëpi?
Aktivitetet e përditshme mund të krijojnë më shumë mundësi për komunikim, por nuk e zëvendësojnë vlerësimin kur ekziston shqetësim.
- Flisni për atë që po bëni gjatë veshjes, ushqimit, ecjes dhe lojës.
- Ndiqeni interesin e fëmijës dhe emërtoni sendin që po shikon ose prek.
- Kur fëmija thotë një fjalë, zgjerojeni butësisht; për shembull, “top” mund të bëhet “topi i kuq”.
- Lexoni libra me figura, tregoni objektet dhe lini kohë që fëmija të përgjigjet me fjalë, tingull ose gjest.
- Këndoni këngë të thjeshta, përdorni rimë dhe bëni lojëra me radhë.
- Mos e detyroni të përsërisë dhe mos e qortoni për shqiptimin. Jepini modelin e saktë në mënyrë të natyrshme.
- Jepini kohë për t’u përgjigjur, pa ia përfunduar menjëherë çdo fjali.
- Jepini përparësi bisedës dhe lojës së përbashkët para shikimit pasiv të ekranit.
Kur duhet konsultuar pediatri në Kosovë?
Nuk keni nevojë të prisni derisa të mblidhen shumë shenja. Mund të nisni te pediatri ose mjeku familjar, duke marrë me vete shënime për fjalët, gjestet dhe situatat që ju shqetësojnë. Një video e shkurtër nga komunikimi i zakonshëm në shtëpi mund t’i japë profesionistit kontekst shtesë, por nuk e zëvendëson ekzaminimin.
Nëse po kërkoni pediatër në Kosovë, GjejeMjekun mund t’ju ndihmojë të kërkoni profesionistë sipas specialitetit dhe vendndodhjes. Edhe frazat “gjeje mjekun” ose “gjej mjek” mund t’ju çojnë te një drejtori, por para caktimit të vizitës verifikoni specialitetin dhe zgjidhni profesionistin që i përshtatet nevojës së fëmijës.
Kur situata është urgjente?
Një vonesë që është zhvilluar gradualisht zakonisht vlerësohet përmes një konsultimi të planifikuar. Por nëse fëmija humb papritur aftësinë për të folur ose komunikuar dhe njëkohësisht ka vështirësi në frymëmarrje, humbje të vetëdijes, krizë konvulsive, dobësi të papritur ose gjendje që përkeqësohet shpejt, kontaktoni menjëherë shërbimet lokale emergjente. GjejeMjekun nuk është shërbim emergjent.
Përmbledhje
Zhvillimi i të folurit te fëmijët ka variacion, por shqetësimi i prindit meriton të dëgjohet. Shenjat më të rëndësishme për t’u diskutuar janë mungesa e përparimit, vështirësia për të kuptuar ose komunikuar, reagimi i dobët ndaj tingujve dhe sidomos humbja e shkathtësive të fituara. Vlerësimi mund të përfshijë pediatrin, testin e dëgjimit, logopedin dhe, kur është e nevojshme, profesionistë të tjerë të zhvillimit. Qëllimi nuk është vendosja e një etikete nga një shenjë e vetme, por kuptimi i nevojave të fëmijës dhe ofrimi i mbështetjes së përshtatshme.